11/05
12/05
01/06
02/06
03/06
04/06
ANNADA 17 GLION PRETSCH FRS. 45.–/ONN
05/06
06/06
07/06
08/06
09/06
10/06
11/06
01/07
02/07
03/07
04/07
05/07
06/07
07/07
09/07
10/07
11/07
12/07
01/08
02/08
03/08
04/08
05/08
06/08
07/08
09/08
10/08
11/08
12/08
01/09
02/09
03/09
04/09
05/09
06/09
07/09
08/09
09/09
10/09
11/09
12/09
01/10
02/10
03/10
04/10
05/10
06/10
07/10
08/10
09/10
GET-TOGETHER
INSCUNTER DA LAS LINGUAS
IN TEAM, IN SPIERT
AMERICA - IL CONTINENT DALS SIEMIS?
10/10
11/10
1
CUNTEGN
EDITORIAL
GET-TOGETHER
GET-TOGETHER
Cumpagneia agl Rock am Ring
da Floriana Sonder
3
da Noe Tscharner
Plurilinguitad – problems, cardientschas
blauas e schanzas
4
dad Annaletta Vincenz
In team, in spiert
5
da Floriana Sonder
Final fulminont da Get-Together
7
da Jasmin Epp
Smaladidas capiergnas
8
da Silvana Derungs
Achtung, s’isch hääl! – Hää?*
9
da Silvana Derungs
Iniziativa per ina megliera
capientscha
11
da Jasmin Epp
Ei l’America propi aschia
sco ils biars s‘imaginan?
Esser en cumpignia è fitg impurtant per
l’uman, per sia olma e per esser cuntents.
Questa ediziun tracta quai tema, cunzunt il
project «Get-Together - inscunter da las linguas» che ha gì lieu durant la stad. Sco il
num dal project tradescha gia, era l’intent dal
project che persunas da tut las regiuns linguisticas sa scuntran. Aschia èn glieud giuvna
idas tranter ils 12 da fanadur ed ils 15 d’avust
naven da Chancy respectivamain da Müstair
tras l’entira Svizra fin a Berna per emprender
d’enconuscher la diversitad linguistica che
regia en nies pajais. La finamira dal project
era tranter auter da surmuntar ils cunfins linguistics e da promover il contact tranter las
regiuns. Plinavant è la chapien-tscha per la
multifariadad da las linguas vegnida encuraschada cun differents projects.
Sin vus spetgan interessants texts ed inqual
fotografia che documenteschan il viadi sez
sco era texts che descrivan il vegnir ensemen
e star en cuminanza en general.
Jau giavisch a tuts buna lectura ed in mais
cun buna cumpignia.
14
da Annaletta Vincenz
Il pled dal mais
16
dad Ursin Lutz
Engiavinera Container
18
19
2
CUMPAGNEIA AGL
ROCK AM RING
da Noe Tscharner
Neir ansemen è per me igl motto digls openairs. Neir ansemen per far en po festa ni galdeir en pêr concerts interessants an cumpagneia. An Svizra dattigl varsaquants openairs
uscheia tg’ins ò la caschung dad eir prest
mintga fegn d’emda x ensanouas ad en openair.
Ia az vi rachintar en po d’en fitg grond openair tg’ia va schon visito enqualtgi gedas. Igl
openair Rock am Ring an Tera tudestga, pi
exact sen igl percurs da cursas a Nürburg ainten la Eifel. Eifel sa nomna la cuntrada tgi
sa teira da Cologna aint igl nord sur Koblenz
aint igl ost fign giu Trier aint igl sid. Igl
„Nürburgring“ sa catta mecta damez da chella
cuntrada var 50 km agl vest da Koblenz.
Agl Rock am Ring s’antopan mintg’onn
radond 85’000 persungas per galdeir la musica da rock da differentas bands. Igl è egn digls
pi gronds evenimaints d’openair da musica da
rock an l’Europa.
igls collegas è schon ena tgossa per sassez,
perchegl tg’ins vei betg gliunsch an ena tala
fulanada gliout. La pluralitad digls conaspectatours è pigl solit er da bunga luna, ed i vign
gido l’egn l’oter schi dat incaps pi pitschens ni
schi vo schlet ad ensatgi. Ma en fitg impurtant punct tar uscheia en evenimaint è betg
angal la musica mabagn er igl star an cumpagneia e far en zichel festa, passantar en bung
taimp ansemen cun collegas ni otra gliout tg’
ins ò forsa gist amprandia a canoscher. Temas
da baitar dattigl adegna avonda e sch’ins è
betg schi creativ ins sogl gio ancadegna baitar
da l’ora.
E chegl è gio er chegl tgi nous tots
faschagn gugent, igl carstgang è da
nateira or betg gugent solitari, mabagn
an cumpagneia cun ena bunga atmosfera e mintgatant anc egn ni dus gervosas.
Igl viadi anfignen or a Koblenz è lung e stentous ma sch’ins è betg sulet passa igl taimp
spert ed i para tottanegna dad esser prest
davant tgesa. Eneda arrivos lò e drizzo la
tenda è la part pi lungurousa er schon passada. Perchegl tg’igl camping è schi grond ed
igl ò gio blera gliout tgi reiva gio en pêr deis
davantor egl betg schi simpel da cattar en
bung post da campar. Ma segl campadi dattigl mianc anc an îgl quant grond tg’igl areal è
ansomma. Pero amprendins spert a canoscher
igls vaschigns e la cuntrada, uscheia tg`ins
catta er anavos sch’ins è en po sturn.
Ma schi spert tg’ins bandunga eneda igl campadi e vo an direcziun antrada ins vegligl
quantas persungas tgi èn propi dalla parteida.
Sch’ ins varda anturn ins vegligl angal testas,
mintgign tgi samova ainten la madema direcziun, vers la tribuna. Igl è simplamaintg
ena gigantica santupada da gliout tgi terla
gugent rock ni musica sumiglanta.
Dad esser ena part da tantas persungas è ena
tgossa imposanta. Mintga de ins antoppa
otra gliout cun chella tg’ins so puspe manar
bungas discussiuns. Lungurous reivigl er
betg, perchegl sch’ins ò eneda avonda d’ena
persunga ins sogl simplamaintg eir diesch
meters a pe e per gronda probabladad ins
vei mai ple chella persunga. Da cattar puspe
3
PLURILINGUITAD –
PROBLEMS,
CARDIENTSCHAS
BLAUAS
E SCHANZAS
dad Annaletta Vincenz
Il project Get-Together vul unir ils quater lungatgs e sefatschenta cun la quadrilinguitad en Svizra. Cunquei che nus
havein gest tractau la bi- e plurilinguitad en scola, haiel jeu rispundiu ad entginas damondas che stattan en connex
cun quei tema e che fatschentan forsa
enqualin da vus.
Denter las quater regiuns linguisticas dalla Svizra dat ei differenzas e
medemamein convergenzas, mo tgeininas ein quei per il mument?
La pli gronda differenza ein segiramein ils
lungatgs. La Svizra ei denter auter fetg enconuschenta perquei ch’ella ha quater lungatgs
uffizials ed atgnamein ei la tiara fetg pintga. Denton ein treis da quels lungatgs –
romontsch, talian e franzos – parentai in cun
l’auter, damai che tuts treis derivan dil latin.
Il lungatg dominont en Svizra ei il tudestg.
buc aschi bein il lungatg e muossa quel a ses
affons, emprendan quels era ils sbagls da lez.
Quei ei era il cass sch’ins ha in accent e muossa
il lungatg agl affon. Igl affon surpren il medem
accent, schegie ch’el fuss capeivels da discuorer
il lungatg senza accent cun la dre-tga persuna
d’educaziun.
Co semuossan las schanzas mo era ils
impediments pil futur?
Ins ha segiramein meglieras schanzas da survegnir ina buna plazza da lavur sch’ins sa plirs
lungatgs. In’interpresa emploiescha plitost
enzatgi che sa treis lungatgs che ina persuna
che sa mo in lungatg. In secund avantatg ei
era ch’ins empren pli tgunsch in tierz ni in
quart lungatg cura ch’ins ei pli vegls sch’ins
sa gia dus lungatgs da pign ensi.
Co stat la generaziun d’ozildi visavi il
fenomen dalla plurilinguitad?
Pli baul havev’ins tema e tertgava ch’igl affon
vegni pli tups cun emprender plirs lungatgs
gia da pign ensi. Ins supponeva ch’il tschurvi seigi sco ina sadiala e sch’ei seigi en memia
bia, mondi enzatgei auter puspei anora. Ozildi
san ins denton che quei constat buc ed aschia
emprovan era pli biars geniturs dad educar lur
affons a moda bilingua.
Co reaghescha il visavi sche vus
scheis che vies lungatg mumma seigi
romontsch?
Ei dependa fetg nua ch’ins menziunescha
ch’il lungatg mumma seigi romontsch. Sch’ins
di quei el Grischun e cunzun a Cuera ein
ins spert inagada in «Oberländer» che viva
el davos tschentaner. Jeu sun denton stada
dacuort ell’America e leu han tuts in plascherun sch’ins di ch’ins discuorri romontsch.
Tuts vulan saver in pèr plaids per romontsch,
danunder che quei lungatg vegni propi e con
biars che plaidian quel etc.
Vegn la diversitad linguistica plitost
vesida sco rihezia ni sco impediment?
Daco?
La diversitad linguistica vegn pil pli buca vesida sco impediment. Quei era avon onns buc il
cass. Ei ha dau fetg bia studis che demuossan
che la diversitad linguistica ei negin impediment, mobein schizun ina rihezia. Certs studis supponan schizun che affons plurilings
seigien pli intelligents, cumparegliau cun
affons che creschan si monoling. Igl ei denton aunc buc aschi clar sche quei constat
veramein. Nua ch’ei dat denton segir negins
dubis ei che la plurilinguitad influenzescha
l’intelligenza d’in affon a moda positiva. El ei
denter auter pli creativs e vegn d’emprender
pli tard meglier auters lungatgs. Ei dependa
denton fetg co e da tgi ch’igl affon vegn educaus a moda plurilingua. Sch’igl educatur sa
Co vegn communicau in cun l’auter
sch’ins entaupa ina persuna da p.ex il
welsch?
Cun persunas dil welsch tschontschel jeu
normalmein tudestg, damai ch’els capeschan
buca romontsch. Jeu mondel giu Cuera a
scola en ina classa romontscha e schizun leu
vegn denteren tschintschau tudestg in cun
l’auter, mo perquei ch’in tschontscha in auter
idiom che l‘auter. Jeu sun denton dil meini
che quei ei buc aschi bien, cunquei ch’ins
vegn da capir bein in auter idiom senza problems cun in tec exercezi. Tier ils welschs eis
ei denton enzatgei auter. Ins vegn buca daver
da communicar enzatgei per romontsch
sch’igl ei impurtont. Sil pli sch’il welsch capescha buc in plaid per tudestg san ins empruar
da translatar el per romontsch e lu capescha
el forsa ei.
4
IN TEAM, IN SPIERT
da Floriana Sonder
Sport da gruppa è per me igl migler
exaimpel da tigneir ansemen. An ena
gruppa pon esser fitg differenta gliout
tgi sa canoschen betg bagn ma tuttegna
èn tots reunias egn cun l’oter. Ia bait an
chel cass digl ballape. Er tar oters sports
da gruppa sarogl sumiglant.
Chegl antschevea gio en mument avant igl training. Tots sa meidan ainten la cabina e meidan
dantant or infurmaziuns digl mintgade. Sen la
plazza da trenamaint gidan tots far pront igls
goals dantant tg’igl trenader paregia igls exercezis e las gruppas. Dantant digl trenamaint vign
betg discurria ena massa, chi e lo proponia ni
migluro ensatge digl ballape sez. Siva igl trenamait vign rumagea se tot ansemen ed alloura ia sen veia directa a far la duscha. Er sch’ins
canoscha betg bagn igls congiuiders ins vignigl
or detg pulit cun tots, chegl amporta alloura
betg cun tgi tg’ins è einten gruppa ni dasper tgi
tg’ins tschainta ainten cabina.
Siva igl gi vign amblido tot
Dantant digls gis dalla staschung vogl ve e
no tot enpo pi hectic ed agressiv. Cura tgi vo
pigls puncts dattan tots tot sies pussebel. Schi
sto esser vign er eneda detg agl congiuider sies
meini schi chel è betg anc dasdo digltotafatg,
pertge schi angal ensatgi è betg pront sogl eir
tot dasperas. Igls aspectatours painsan mintgatant franc er schi geia betg ple bagn ad enqualtgi e tg’ins dessa forsa sa chiettar, ma siva igl
match è tot amblido. Schizont las pi grondas
malavervas ancunter igl cumpogn.
Egn per tots e tots per egn
Ainten en sport d’equipa vogl chegl betg da
tralascher eneda perchegl tg’ins o nigng gost u
sa sainta igl moment betg gist lo siva. Pertge la
squadra è dependenta da mintga singul giuider.
Tots on da dar tot e forsa er eneda morder segls
daints. Sch’ins vot cuntanscher ensatge vogl
angal cun ferm trenadis ed igl leir da mintga
giuider ed er digls trenaders. Tar ena equipa
vign perchegl angal baito dalla gruppa antiera
ma gist perchegl on tot igls comembers da leir
ed er esser pertschert tgi èn ainten en’equipa.
Schiglio ponigl far en sport noua tg’ins è betg
dependent dad anc diesch oters collegas. E
schi ena equipa vot sur morta fegn cuntanscher
ensatge vign’la chegl er da far.
5
6
FINAL FULMINONT
DA GET-TOGETHER
da Jasmin Epp
Dumengia, ils 15 d’uost ha la gronda
fiasta finala da Get-Together, inscunter
dils lungatgs, giu liug a Berna. Suenter
haver caminau sur 400 kilometers ein
las duas gruppas ed interessai s‘entupai
sin la Plazza federala per festivar cun
in programm multifari sco il viadi sez.
Ils 12 da fenadur ein duas gruppas partidas da Müstair respectivamein da Chancy
per traversar las quater regiuns linguisticas
ed aschia persequitar il fenomen dalla quadrilinguitad en Svizra. Suenter numerusas
etappas sur péz e pastira, cundiziuns d’aura
malemperneivlas e vischigias dolurusas ein
las gurppas s’entupadas a Nossadunnaun per
ira las davosas etappas tochen a Berna communablamein. Arrivai leu, ha il project contonschiu il punct culminont: la fiasta finala
sut tschiel aviert. Ils giuvens participonts sco
era interessai ein vegni diverti cun differentas
producziuns, workshops e stans da magliar
che han aunc inaga representau la diversitad
linguistica e culturala dalla Svizra.
La fiasta ha gia entschiet allas 10.00 uras cun
Regina Steiner che ha dau in concert da tiba
a moda moderna. Cun ina cumbinaziun nunusitada d’arpret e steeldrums han Christoph
Pfändler ed Agagilla mussau ch’ei va d’unir
m usica tra diziunala cun t uns ex o t ic s.
Suenter quellas duas producziuns ei in bloc
romontsch suandaus. Sco emprem han Oliver
Nyffeler ed Anna Rauch manau atras in cuors
da romontsch. Il cuors ei staus a basa pratica,
vul dir ch’ils aspectaturs ein vegni intergrai
directamein el schabetg. Els han empruau
cun tutta breigia da repeter la construcziun
che Oliver ha dau avon. Il livel dil cuors ei la
fin aunc vegnius alzaus. Cun dar il giug «Jeu
pacheteschel la valischa e prendel cun...»
ein la memoria e savida linguistica vegnidas activadas. Suenter ch’ils aspectaturs han
survegniu in’idea dil romontsch, ein els stai
preparai per la prelecziun digl autur sursilvan Arno Camenisch. Cun ina selecziun da
texts ord ses cudischs «Sez Ner» e «Hinter
dem Bahnhof» ha el divertiu per romontsch
e tudestg ed el stil d’in «poetry slam» il publicum.
Plazza federala, aschia ch’ella ei stada bein
pleina cura ch’il directur digl Uffezi federal
per cultura, Jean-Frédéric Jauslin, ha teniu
siu plaid. Duront il qual ha el ludau il project cunquei che «la quadrilinguitad en Svizra
ha tradiziun ed ei part dall’identitat e dalla
cultura». Ils lungatgs sco era quei project
meinien ensemen ils carstgauns da tuttas regiuns linguisticas ed arvi igls egls ch’ins seigi
aschia pli cunscients dalla situaziun linguistica. Plinavon vesian ins che buc il tschintschar perfetg e senza accent seigi impurtonts:
«Tgei ch’ei impurtont ei la communicaziun
naturala e spontana denter ils carstgauns, da
vegnir ensemen e far novas experientschas
communablamein». Il project hagi mussau la
dretga via per capir meglier la quadrilinguitad. «Quei ei fantastic!». El seigi sez in grond
fan dalla quadrilinguitad e perquei ei sia parola: «Sprechen Sie Deutsch, parlez le français,
parlate l’italiano, discurri romontsch!» in cun
l’auter, per mantenir la diversitad linguistica
en Svizra. El speri fetg che quei project vegni
manaus atras mintg’onn per dar la schanza da vegnir pli cunscients dalla situaziun e
emprender d’enconuscher in toc identitad
dalla Svizra.
Il suentermiezdi ei lura vegnius dominaus
da musica quadrilingua. Cun ils rappers
Knackeboul e Chocolocococolo da Berna
che han dau in workshop da Beat-Box e pli
tard in concert, Pamplemousse dalla Svizra
franzosa cun chansons, la gruppa italofona
Against Babylon Corportation (ABC) Sound
cun reggae ed il grond final cun ils hiphoppers romontschs Liricas Analas han ils bunamein 4’000 aspectaturs saviu guder in suentermiezdi multifar sco ch’igl ei mo pusseivel
en Svizra quadrilingua. Aschia ha il project
anflau ina finiziun fulminonta e divertenta,
accumpignada da buna luna, bial’aura (denton da temperaturas frestgas), multifariadad
culinarica e musicala da tut las quater regiuns
linguisticas. E sco ei ha num ein la communicaziun da pressa da Get-Together «ha la
Svizra probablamein aunc mai saviu viver ina
stad aschi quadrilingua».
«Quei project ei fantastics!»
Adina dapli persunas ein serimnadas sin la
7
SMALADIDAS
CAPIERGNAS
da Silvana Derungs
Per introducir ils viandants da Get-Together
in zic en il rumantsch, ha la GiuRu (qvd.
Gion-Andri e Silvana) elavurà in med didactic per l’instrucziun a la svelta - medemamain
elavurà a la svelta. Quest med na vulain nus
sa chapescha betg retegnair a las lecturas ed
als lecturs da Punts.
Insaquantas chaussettas avevan nus emblidà
durant las preparativas, ma quai avain anc
agiuntà durant il curs, inclusivamain las
diversas aviras rumantschas giavischadas dals
participants.
8
ACHTUNG, S’ISCH
HÄÄL! – HÄÄ?*
da Silvana Derungs
Baterlar e viandar – quai tuna plitost
suenter il motto dal club da seniors che
dad in truppa da giuvens e giuvnas sin
viadi atras la Svizra. Ma divertent èsi
tuttina.
«Essas vus ina gruppa religiusa?»
Ils 23 da fanadur è sta il di da project da
Get-Together a Cuira per la gruppa Müstair.
L’aura plitost bletscha ha dentant impedì
in pau la glieud da sa fermar en la via da la
posta a Cuira e prender temp per l’intent dal
project. Dad ina tura tras la citad principala
dal Grischun e dad ina visita en la Chasa RTR
e dad in curs da rumantsch grischun exclusiv
da la GiuRu han perquai mo profità ils quatter
guids da questa gruppa e Ramona Schneider,
la manadra dal project. Insumma, sin il viadi
da Müstair fin a Cuira hajan els gì plitost pauca
participaziun. En general tegnia la glieud quai
bain per in interessant project, ma chaminar
veglian tuttina mo paucs. Uschia Ramona che
mida sco coordinatura in pau tranter la gruppa Müstair e la gruppa Chancy vi e nà.
Els sajan era gia vegnids confruntads cun
la dumonda, sch’els fetschian part dad ina
secta e giajan per motivs religius sin viadi,
ma di Jonas, in dals guids. Jonas studegia
a Berna ed è gist returnà dad in semester a
Helsinki. Quest viadi da tschintg emnas atras
la Svizra veglia el nizzegiar per emprender
d’enconuscher in pau meglier la Svizra ed
era per puspè sa disar in pau a la vita normala suenter ses excurs finlandais. Ils motivs da
sa mover ed attraversar differentas parts da
la Svizra e sias culturas èn er avant maun tar
ils auters guids: Alexander, Aude ed Ola. Ma
era tar ils participants “normals”, sco quai che
era jau sun stada ina la sonda, sin il viadi da
Cuira a Glion.
per swissinfo.ch e frequentadra dal curs da
rumantsch a Laax, cun nossa gruppa, fertant
che dus schurnalists da Tink.ch ans bandunan
puspè.
Il viadi cuntinuescha – senza sulegl, ma era
senza grondas chaliras – sur Trin-Digg atras la
Ruinaulta e lu viers Glion. A Valendau prevediss la ruta da las Sendas culturalas da la
Svizra dad ir sur Sagogn-Laax-Falera-Glion,
ma quai fiss anc in brav sforz per quel di,
uschia che nus prendain la via a la grada dal
Rain siadora vers Glion, nua che nus arrivain
curt avant las 19.00 uras.
Il viadi n’è atgnamain betg stà stentus, ma
lung avunda e cun baterlar – in pau tudestg,
in pau talian, in pau franzos, in pau englais,
in zicalin rumantsch – na chaminan ins era
betg vaira svelt... Fertant ch’ils blers sa rendan en la claustra da Glion per tschenar e
durmir, ma platg jau puspè en la Viafier retica
vers Cuira, ma dumandond, tgi da quels che
vomia anc a l’Openair Lumnezia, sco quai
ch’i era atgnamain planisà per quella saira.
* In pled nov ch’jau hai prendì cun mai da
quella spassegiada: durant che nus gievan sur
ina punt da lain bletscha ha ina giuvna da la
Sursilvania duvrà quest «hääl» che munta
tant sco «glisch, glischnus». Ma nagin l’ha
chapì.
Guardai il bel capricorn!
La sonda dals 24 da fanadur èn bain 10 persunas prontas a las 8.00 uras a la staziun da
Cuira. Glieud da Turitg, Basilea, Sursilvania,
Berna, Lucerna, Son Gagl e mia paucadad dal
Grischun. Ina leva plievgia ans accumpagna
fin a Favugn, nua ch’ils participants dal curs
dad rg pon trair a niz ina frasa dal curs dal di
avant – era sch’il capricorn è mo ina figura
sin il tetg dad ina chasa. A Tumein s’unescha
Julia Slater da Londra/Berna, schurnalista
9
10
INIZIATIVA PER INA
MEGLIERA
CAPIENTSCHA
da Jasmin Epp
Alla fiasta da finiziun da Get-Together
hai jeu giu la pusseivladad da tschintscha r cun l ’ i n i zi an ta d il p ro je c t .
Ramona Schneider ha giu l’idea e
lantschau il viadi da tschun jamnas.
La basa dil project ei il studi dalla giuvna da 25 onns – l’animaziun socioculturala.
Animaziun socioculturala significhescha activitads cun persunas singulas ni gruppas en
projects sozials. En quels projects va ei per la
colligiaziun dils individis ad ina gruppa entras
activitads communablas. La basa dallas activitads fuorman temas sozials, culturals, politics ed economics.
Il motiv decisiv per lantschar il project GetTogether, inscunter dils lungatgs, era denton
in segiurn linguistic a Tunesia. «Jeu hai sentiu ch’igl ei impurtont da baghegiar giu las
retegnientschas per vegnir en contact cun ils
indigens. Aschia obtegn’ins era igl interess
per autras culturas». Era la discussiun cun
collegas da tut las quater regiuns linguisticas
dalla Svizra sco era la situaziun politica han
menau alla decisiun: «Schegie ch’igl ei in
tema actual en la politica vegn ei bunamein
fatg nuot per evocar la cunscienzia per la plurilinguitad en Svizra». Pil pli vegni ei proponiu da far cuors da lungatgs ni segiurns per
emprender d’enconuscher il lungatg.
«Il tema plurilinguitad ei antiquaus»
«Mia idea era ei d’evocar la cunscienzia
a moda nova, frestga». Mo cun cuors da
lungatgs che vegnan cul temps lungurus survegnian ins buc in’investa ellas culturas dallas regiuns linguisticas. Ella ha plinavon il
sentiment ch’il tema plurilinguitad en Svizra
seigi «antiquaus» tier la generaziun d’ozildi.
«Ei dat paucs projects da e cun giuvenils che
elavuran quella tematica. «Perquei eis ei per
mei impurtont da svegliar igl interess cun
l’interacziun activa denter ils participonts
da tuttas quater regiuns. Jeu mezza sun era
buca carschida si pluriling, denton hai jeu
astgau prender d’enconuscher la multifariadad entras activitads cun collegas da tuttas
regiuns linguisticas». Inspirada da quellas
activitads ei il project naschius. «La diversitad
dils lungatgs e lur tradiziuns culturalas ein
ina rihezia per la Svizra», daco buca prender
d’enconuscher ellas cun aschia in project? Ei
va denton era per scuvrir ils problems dalla
plurilinguitad: «Schegie ch’ils quater lungatgs
ein ina rihezia, ein els era il crap d’intop. Per
las regiuns sezzas sco era per la politica ein ils
quater lungatgs colligiai cun immens cuosts.
Tut sto vegnir translatau els quater lungatgs
e quei sa era impedir la communicaziun denter las regiuns». Cunzun sche ina persuna
sappi buc in lungatg stagneschi la communicaziun. «Igl ei denton impurtont da saver
communicar in cun l’auter. Igl ei gie buc
impurtont da dumignar in lungatg perfetg e
senza accent. La peisa ei claramein sin la interacziun!» Quei vul dir ch’ei emporta sch’ins
ha accent, drova plaids falli ni sto trer a nez
mauns e peis. Entras interacziun piard’ins
el decuors dil temps era las retegnientschas.
Quei hagien ils participonts era sentiu sezs.
All’entschatta aunc schenai, ei l’interacziun
els treis lungatgs (romontsch seigi buca vegniu tschintschau bia cunquei che fetg paucs
capevian el) daventaus naturals e spontans.
Duront il project ei era vegniu discussiunau,
co la communicaziun savess vegnir megliurada: «In fazit che nus havein tratg ei ch’ei
drova aviartadad».
Novas fassettas rinforzan la cunscienzia per la situaziun
Entras quella aviartadad ein era adina puspei
novas damondas pertuccont la situaziun
linguistica vegnidas tschentadas. «Nus havein buca preparau damondas specificas. Las
damondas ein naschidas en l’interacziun denter ils commembers dallas gruppas sco era denter ils participonts ed ils indigens». Cunzun ils
projects els vitgs cun indigens hagien mussau
novas fassettas. «Els ein stai fetg aviarts ed ein
s’interessai per il project. Nus havein survegniu fetg bien feedback», tgei che ha naturalmein fatg palscher all’inizianta. Surtut ils projects ella regiun romontscha hagien aviert ils
egls ad in ni l’auter: «Jeu erel duront il viadi
cunzun ella part romontscha. Entras ils cuors
da romontsch ed ils ulteriurs projects ch’ein
vegni manai atras leu havein nus empriu
d’enconuscher la cultura romontscha e survegniu in’autra vesta dalla situaziun linguistica.
Igl ei uss pli capeivel per entgins daco ch’igl
ei schi impurtont ch’el vegn sustegnius finanzialmein dalla regenza».
Tut en tut ein novs puncts da vesta ed ina
11
cunscienzia rinforzada vegni acquistai – seigi
quei per las situaziuns linguisticas, las differentas culturas mo era ils problems che la
multifariadad dils lungatgs ha per consequenza. «La finamira da Get-Together ei tenor
miu meini vegnida accumplida», di Ramona
Schneider. Ella selegrass era fetg sch’il project vegnessi realisaus mintg’onn, aschia
ch’il messadi da «Get-Together, inscunter dils
lungatgs» vegnessi daus vinavon.
12
13
EI L’AMERICA
PROPI ASCHIA
SCO ILS BIARS
S‘IMAGINAN?
dad Annaletta Vincenz
Damai che jeu sundel el mument en
l’America en vacanzas, hai jeu constatau che certs pregiudezis davart
l’America constattan insumma buca. Ei
dat denton era biars ch’ein vers. Aschia
level jeu scriver tgei che correspunda
als pregiudezis e tgei buca.
Quei che segir biars da nus sedamondan sco emprem ei, sche propi tut seigi
leu aschi grond: vias ladas, sgrattaneblas e mo marcaus gronds?
Tenor mia emprema impressiun che jeu
hai suevegniu cura che jeu sun sgulada sur
Detroit ora, pudess ins dir gie. Tut era aschi
grond ch’ins veseva gnanc l’entschatta ni
la fin dil marcau. Cura che nus essan denton arrivai en nies liug da destinaziun, Ann
Arbor, era tut sco en in normal marcau en
Svizra. Ann Arbor ei buca lunsch naven da
Detroit ed ei in marcau da students perquei
che l’universitad da Michigan sesanfla leu.
Per nus en Svizra para quei d’esser in grond
marcau, cumparegliabel cun Turitg. Mesirau
en las «dimensiuns americanas» eis el denton fetg pigns ed ha bunamein negins sgrattaneblas. Cuntrari da Chicago – jeu hai bunamein survegniu ina storta dil culiez da mirar
ensi sin tut quels sgrattaneblas. Strusch da
s’imaginar con gronds che tut ils baghetgs ein
leu. Aschia dependa ei fetg nua ch’ins sesanfla en America. Il sulet ch’ins catta buc aschi
bia cheu ein la pézza.
Segir la pli enconuschenta parola ei:
Ils Americans ein tuts aschi gross.
Atgnamein ein buca tut ils Americans fetg
gross. Jeu hai semplamein il sentiment ch’ei
dat cheu buc aschi biars che ein propi satels.
En Svizra dat ei era glieud ch’ei pli grossa
ni pli stagna. Cheu dat ei circa tuttina biars
ch’ein pli gross, denton ein ils gross en cheu
propi gross e buca mo stagns. Quei ei era il
motiv, daco ch’ils Americans vegnan mess vi
sco populaziun grossa. Jeu creiel che quei stat
era en connex cun las ustrias. En America
van biars a gentar ni tschenar en in’ustria
cunquei ch’igl ei in toc pli bienmarcau ch’en
Svizra. Ei dat cheu denton darar ustrias ch’ein
sco las nossas. Cheu survegn ins schizun tier
ina salata normala pommes chips e poulet.
Plinavon ei la majoritad dallas ustrias bien-
marcauas, da quellas da «fast food».
Co van ils Americans entuorn cun lur
ambient, tschuffergneschan els igl
ambient ni ei tut aschi schuber sco en
Svizra?
Mia emprema impressiun era: Tgei tschuffa
tiara che quei ei. Sin via naven dalla plazza aviatica tochen tier nossa casa vesevan
ins sper via pneus vegls e schizun animals
crappai. Las autostradas han per part grondas ruosnas che nus havessen mai en Svizra.
Tut en tut sun jeu aunc surstada ch’igl ei buc
aschi tschuff sco spitgau. Denton ei la Svizra
pli schubra!
Ei la glieud americana plitost introvertada ni extrovertada?
All’entschatta havevel jeu in tec tema pertuccont il lungatg. Jeu tertgavel che tuts discuorrian fetg spert. Cunquei ch’jeu sai aunc buc
aschi bein engles, havevel jeu schon entgins
dubis co jeu vegni da communicar cheu. Quei
era denton negin problem! Sch’ins capescha
buc enzatgei, san ins simplamein dumandar
aunc inagada – els declaran tut diesch gadas
sch’ei vess da far da basegn. Las persunas
ein insumma fetg gideivla e hoflia. E sch’ins
menziuna ch’ins seigi dalla Svizra han tuts in
plascherun e bunamein tuts ein dil meini che
la tschugalatta Svizra seigi buontad.
La populaziun ei en general pli aviarta ch’en
Svizra. Tier nus negin che vegness sin l’idea
da simplamein vegnir vi ed entscheiver in
discuors. Cheu ei quei bunamein la norma.
All’entschatta eis ei in tec curios, denton era
quei in avantatg per mei. Sin quella moda hai
jeu saviu emprender fetg bia engles. Gleiti
ein las vacanzas cheu en l’America denton
alla fin e jeu selegrel gia ussa da saver turnar
anavos en Svizra e naturalmein era da puspei
magliar in toc buna tschugalatta.
14
15
IL PLED DAL MAIS
DURMIR
EI ADINA BI
dad Ursin Lutz
Pleds ed il linguatg en general furman
ina part integrala dal mund dad Ursin.
Per questa columna zipl’el mintga mais
in’ivetta or dals pleds ch’el inscuntra
en ina moda u l’autra per pudair quintar ina istorgina davart quel.
Ussa ch’il temps da stad ei per ir a fin va ei
gnanc aschi ditg che la stauncladad digl atun
vegn neunavon. Per esser pinaus per quella
fasa dedicheschel jeu mia columna da quest
meins ad expressiuns che han da far cul durmir e cul cupidar. En connex cun «durmir»
vegnan ils dus plaids ord il lungatg d’affons
endamen a mi sco emprems, numnadamein
«tutter» e «cucher», cullas formulaziuns «ir
ella tutta» ed «ir en cucca». Variantas empau
pli originalas per «ir a durmir» ein «metter
giu ils quitaus», «ir sil péz canapè», «ir sil péz
madrazza» ni «rasar ora l’ossa (e pender si la
pial)».
Medemamein interessantas ed empau pli
numerusas ein las expressiuns per durmir
mo ina cuort’uriala, classicamein sin canape
suenter gentar (schegie che cupidar san ins
adina e dapertut). Tgi che vul buca duvrar
l’expressiun empau moderna «far powernapping», sa sesurvir d’ina entira roscha
dad autras variantas: «far in cupid», «far in
cupetg», «dar/far ina cupidada», «far in sien»,
«far in pign sien», «far in sienet», «far ina
durmidetta», «far in tut», «far in cuc», «dar/
far ina runcada», «semetter giu in mument»,
«semetter per liung in’uriala», «dabot clauder
in egl» e finalmein «mirar televisiun cul tgil»
(funcziunescha mo sin canapè avon la televisiun che va).
Restan aunc las expressiuns per durmir propi
fetg, era cheu datti dabia pusseivladads: «durmir sc’in tais», «durmir sc’ina muntaniala»,
«durmir sc’in cusch», «durmir sc’in tschep
da lenna», «durmir sc’in crap», «durmir sc’in
sac da truffels», «durmir sc’in biestg», «durmir sc’in bov», «durmir stagn e bein», «durmir stagnira» e per finir aunc «durmir sc’in
miert».
Seigi sco ei vegli: A mi eisi atgnamein tuttina
co ins numna la finala quei menaschi, durmir
ni cupidar ei bein adina zatgei bi!
Ursin Lutz (28) è linguist e lavura sco assistent scientific tar l’Institut dal Dicziunari Rumantsch Grischun
a Cuira. En ses temp liber na di el mai na ad in cupid.
16
James Joyce
Il giat ed il giavel
Sursilvan da Leo Tuor
Ina legenda legra e maliziusa da James Joyce
per ils pigns, ch’ils pli gronds legian cun deletg.
Nr. 2347, 32 paginas, Fr. 5.00
Blaise Cendrars
Il retg dils orfans
Sursilvan da Leo Tuor
Cu igl affon ha viu ch’ ins veva emblidau el, ha el detg:
Engraziel! El ei staus si e turnaus el venter digl utschi.
Nr. 2356, 32 paginas, Fr. 5.00
Historias per ils pigns, ch’ils pli gronds legian cun deletg.
OSL Ovra Svizra da Lectura per la Giuventetgna
Üetlibergtrasse 20, 8045 Zürich
Tel.: 044 462 49 40, Mail: [email protected], www.sjw.ch
17
ENGIAVINERA
GET-TOGETHER
Schlia l’engiavinera e trametta la soluziun cun indicaziun da tia adressa a:
Victoria Mosca, San Bastiaun, 7524
Zuoz, [email protected]
01 02 03 04 05 06
07 08 09 10 Nua han lieu ils dis da litteratura?
En tge disciplina ha Michael Phelbs gudagnà tar las olimpiadas?
Ir a rugar per ...
In reschissur talian (Begnini)
La cumprova che ina persuna suspecta
n’era betg al lieu dal delict.
La chapitala da noss chantun.
Ina verdura verda e lunga.
Ina pretensiun a temp limità.
L’ornitologia sa fatschenta cun ...
Il num da Lady Di
01
02
03
04
05
06
07
08
09
10
18
PUNTS 193
PUNTS 193
CONTAINER
IMPRESSUM
Engiavinera
En l’ediziun nr. 192 avain nus tschertgà il
pled MIRVEGLIA.
redacziun:
Jasmin Epp, Rue de Lausanne 74, 1700 Fribourg
[email protected]
Victoria Mosca, San Bastiaun, 7524 Zuoz
[email protected]
Floriana Sonder, Veia Sumvei 6, 7462 Salouf
[email protected]
collavuratur/as en quest numer:
Silvana Derungs, Ursin Lutz, Noe Tscharner,
Annaletta Vincenz
layout nr. 193:
Carlo Clopath, Rue de Genève 77b, 1004 Lausanne
www.caclo.ch
concept frontispizi:
Donat Caduff, 7152 Sagogn
[email protected]
secretariat:
PUNTS,
Clau Dermont, Landoltstrasse 70, 3007 Berna
[email protected], 078 808 35 11
editura:
GiuRu, Chascha postala 312, 7002 Cuira
[email protected]
abunament:
45 francs per onn, Raiffeisen Surselva,
clearing 81073, conto 41742.23
novs abunents: www.punts.ch
stampa:
communicaziun.ch, 7130 Glion
spediziun:
luvratori ARGO Surselva, 7130 Glion
internet:
www.punts.ch
www.giuru.ch
avis:
Las opiniuns dals auturs e da las auturas en quest
numer na ston betg correspunder a l’opiniun da
la redacziun da PUNTS. PUNTS è commembra da
l’Associaziun da la Pressa svizra dals Giuvens.
19
P.P. 7130 GLION
MINORITAD S #138
STATI STICA #139
CONSCIENZA #140
FRISURAS #141
CUREISMA #142
SIEMIS #143
MALSAUN #144
DUMONDAS #145
TROCCA 7 #146
VIP #147
TRETTEL #148
TA MAZI #149
PERT GE? #150
INTEGRAZIUN #151
SKIS ETC. #152
GENITURS #153
UNIUNS #154
EMPRIMA AMUR #155
SMS #156
FIMAR #157
CHAT SCHA #158
ELECZIUNS #159
CUDESCHS #160
SURPRISE #161
08/15 #162
ART #163
MARS #164
AURAS STURNAS #165
CUSCHINAR #166
SGULAR #167
BIKINI #168
CARRIERA #169
CHALZERS #170
GIEUS #171
PA GINA D’INTERNET #172
GION DA CLETG #173
CARNAVAL #174
BELLEZZA #175
LIQUIDS #176
SUBCULT URA #177
CRISA #178
ENERGIA #179
MASSASINGELS #180
SANADAD #181
TRANSPORT #182
LINGUISSIMO #183
CONSUM #184
APOCALIPSA #185
FREESTYLE #186
IMPEDIMENT #187
ARCHITECTURA #188
VOLUNTAR #189
EMPRENDISSADI #190
SALIDS #191
EXOTIC #192
#193
72 URAS #194
#195
20