6. La partnership educativa tra scuola e impresa
Il racconto del rapporto delle imprese con gli istituti tecnici e professionali si articola lungo un percorso ricco di esperienze positive e di criticità.
Grazie alla disponibilità di associazioni industriali e di categoria abbiamo
SRWXWRHVSORUDUHXQDTXDQWLWjVLJQLÀFDWLYDGLSDUWQHUVKLS.
Ognuna delle esperienze descritta richiama un volto e un territorio. Il
volto di responsabili education di associazioni territoriali, il volto di presidi
e di insegnanti che non vedono nella scuola una WXUULVHEXUQHD che va difesa da ogni contatto con l’esterno, ma hanno della scuola una idea aperta e
vedono nell’impresa un leale partner che, rispettando l’autonomia scolastica, può dare un prezioso contributo all’arricchimento dell’offerta formativa.
La lettura delle EHVWSUDFWLFHV sull’istruzione tecnica professionale documenta le esperienze realizzate attraverso la collaborazione fattiva tra scuole, imprese e associazioni industriali, territoriali e di categoria e contiene
davvero tutti gli ingredienti di un matrimonio eccellente.
Siamo in presenza di quella preziosa valorizzazione della diversità di cui
si è detto: i valori, gli obiettivi, le ragioni ideali e pratiche, i percorsi compiuti e i risultati sono diversi, ma lo spirito che li anima è lo stesso, perché
comune è l’obiettivo di migliorare le FKDQFHVdi vita dei giovani. Ciascuna
D]LHQGD R VFXROD KD UDFFROWR OD VÀGD VHFRQGR OD SURSULD QDWXUD OD SURSULD
scala di valori, la propria fantasia, la propria storia.
Può essere utile richiamare le principali tipologie delle esperienze realizzate, anche per trarne spunto per ulteriori iniziative e per un percorso
virtuoso che non si vuole intendere come concluso.
I progetti vertono su nodi cruciali come: orientamento, transizione scuola-lavoro, management scolastico, innovazione didattica.
135
6.1. La rete dei progetti scuola-impresa
Orientamento
0SJFOUBHJPWBOJ$POýOEVTUSJBFMF"TTPDJB[JPOJ*OEVTUSJBMJ
1SPHFUUP3PTB$MVCEFJ*TUJUVUJEFMMJOOPWB[JPOFNBOJGBUUVSJFSB
-PNCBSEJB5FLOJDBNFOUF$SFTDFSFOFMMJOEVTUSJB$POýOEVTUSJB-PNCBSEJB
.PEFOB5FFOBHFSJO'BDUPSZ$POýOEVTUSJB.PEFOB
7FOFUP0S.F0SJFOUBNFOUPQFSMFTDVPMFNFEJF$POýOEVTUSJB7FOFUP
7JBHHJPOFMNPOEPEFMMBDIJNJDB'FEFSDIJNJDB
-BUVBJEFBEJNQSFTB 4JTUFNJ 'PSNBUJWJ $POýOEVTUSJB F (SVQQP (JPWBOJ *NQSFOEJUPSJ$POýOEVTUSJB
7PDJEJ$VMUVSBEJ*NQSFTB$POýOEVTUSJB'POEJSJHFOUJ
Transizione scuola-lavoro
$MVCEFJ*TUJUVUJEFMMB*OOPWB[JPOF.BOJGBUUVSJFSB$MVCEFJ
.JMBOPEPUUPSBUPJOEVTUSJBMF"TTPMPNCBSEB6OJWFSTJUË.JMBOFTJ
*TUJUVUJ5FDOJDJ4VQFSJPSJ'JONFDDBOJDB
(FOPWB *TUJUVUP 5FDOJDP 4VQFSJPSF *OGPSNBUJPO DPNNVOJDBUJPO UFDOPMPHZ $POýOEVTUSJB(FOPWB
(FOPWB *TUJUVUP 5FDOJDP 4VQFSJPSF QFS MB NPCJMJUË EFMMF QFSTPOF F EFMMF NFSDJ
$POýOEVTUSJB(FOPWB
(FOPWB.BTUFSEJ*MJWFMMP*NQSFOEJUPSJBMJUËF.BOBHFNFOU$POýOEVTUSJB(FOPWB
6OJWFSTJUËEJ(FOPWB
'JSFO[FJMOFUXPSLQFSMBGPSNB[JPOF$POýOEVTUSJB'JSFO[F
1BEPWB1BSJNVO6OJWFSTJUËEJ1BEPWB*NQSFTFEFM7FOFUP
7JDFO[BTUBSUVQ1SJNP.JHMJP$POýOEVTUSJB7JDFO[B
#BSJ*54QFSMBNFDDBUSPOJDB$POýOEVTUSJB#BSJF#BU
&MJTTDVPMBFVOJWFSTJUËJODPOTPS[JPDPOB[JFOEF
Management scolastico
*5VSJTNJ"TTPDJB[JPOJ*OEVTUSJBMJEFM4VE'POEJSJHFOUJ
*M$54JOMBCPSBUPSJP'FEFSNFDDBOJDB'POEJSJHFOUJ'FEFSNBOBHFS
1PSUBMF"MCJ"ND
-FDDP TUBHF EPDFOUJ 'POEB[JPOF QFS MB 4BMWBHVBSEJB EFMMB $VMUVSB *OEVTUSJBMF "#BEPOJ$POýOEVTUSJB-FDDP
.JMBOP MP TWJMVQQP EJ SFUJ EJ JNQSFTF QFS JM SJMBODJP EFMMJTUSV[JPOF UFDOJDB "TTPMPNCBSEB
.JMBOPJTUJUVUJUFDOJDJJNQSFTF1BSUOFSTIJQTVMMFDPNQFUFO[F"TTPMPNCBSEB
1Já&EVDBUJPOOFMMF1.*'POEJSJHFOUJ$POýOEVTUSJB'FEFSNBOBHFS
"MFTTBOESJBHMJJNQSFOEJUPSJOFJ$54$POýOEVTUSJB"MFTTBOESJB
3FUJ4DVPMB*NQSFTB$POýOEVTUSJB&EVDBUJPOF3FUJEJ*NQSFTB
Innovazione didattica
$IJFUJJOOPWB[JPOFBVUPNPUJWFFTDVPMB)POEB
%VDBUJ'JTJDBJO.PUP%VDBUJ
7PEBGPOF*O$MBTTF7PEBGPOF
&OJ$VSJPTBSFUSBMBTDJFO[B&OJ
&OFM1MBZ&OFSHZQPSUBMBTDJFO[BBTDVPMB&OFM
*#.5SZ4DJFODFVOBWWFOUVSBOFMMBTDJFO[B*#.
5PSJOP-FBOPSHBOJ[BUJPOFTDVPMF6OJPOF*OEVTUSJBMF5PSJOP
1SBUPJOUFMMJHFO[BEFMMFNBOJ*TUJUVUJ5FDOJDJEJ1SBUP
,JUTDVPMBWJWBMBDBSUB"TTPDBSUB
&VSFLB'VO[JPOB'FEFSNFDDBOJDB
.BSDIFEJEBUUJDBMBCPSBUPSJBMF$POýOEVTUSJB"ODPOBF$POýOEVTUSJB1FTBSP6SCJOP
5PSJOPSFUFEFMMBSPCPUJDB6OJPOF*OEVTUSJBMF5PSJOP
136
6.2. Orientamento
Le iniziative di orientamento sono fondamentali per indirizzare i giovani, proprio a causa della debole identità della scuola media, al termine
della quale è necessario fare una scelta significativa, se non altro tra licei da un lato e istruzione tecnica e professionale dall’altro. La propensione verso la scelta liceale è in parte compensata dal difficile sforzo
di proporre a studenti e studentesse in uscita dal primo ciclo un panorama esaustivo delle complesse articolazioni produttive che, partendo
dalle acquisizioni scientifiche e dalle loro integrazioni e sinergie, possono far scoprire, anche ad un adolescente, il piacere del fare, la soddisfazione della creatività attraverso la costante innovazione di prodotto e
di processo, la maturazione civile ed economica che nasce dalla considerazione dei vantaggi sociali che derivano dal produrre beni o servizi.
Compito complesso, e non è perciò un caso che molte attività di orientamento qui presentate siano opera non di singole imprese, ma di Associazioni industriali, in grado di raccontare ai giovani una realtà variegata che la scuola sovente ignora o sottovaluta.
137
ORIENTAGIOVANI
$POýOEVTUSJB EB NPMUJ BOOJ Ò JNQFHOBUB B GBWPSJSF MJODPOUSP TDVPMB F JNQSFTB QFS SJEVSSF JM mismatch DIF TFQBSB MB EPNBOEB EJ QSPýMJ QSPGFTTJPOBMJEBQBSUFEFMMFJNQSFTFFMPGGFSUBEJDBQJUBMFVNBOPDIFWJFOFGPSNBUPOFMMF
TDVPMF F OFMMF VOJWFSTJUË F SFBMJ[[B MB (JPSOBUB /B[JPOBMF 0SJFOUBHJPWBOJ MFWFOUPBOOVBMFEFEJDBUPBMMJODPOUSPUSBHMJJNQSFOEJUPSJFJHJPWBOJ
4POP DJSDB MF"TTPDJB[JPOJ EFM 4JTUFNB $POýOEVTUSJB UFSSJUPSJBMJFEJDBUFHPSJB
TV UVUUP JM UFSSJUPSJP OB[JPOBMF DIF BEFSJTDPOP BMMB NBOJGFTUB[JPOF PSHBOJ[[BOEP FWFOUJ EJ PSJFOUBNFOUP B MJWFMMP MPDBMF F DPJOWPMHFOEP PMUSFTUVEFOUJQFSPGGSJSFBHJPWBOJFJOTFHOBOUJMPDDBTJPOFEJDPOPTDFSF
QJáEBWJDJOPJMNPOEPEFMMJNQSFTBFBWFSFJOEJDB[JPOJVUJMJTVMMFTDFMUFGPSNBUJWFDIFQPTTBOPGBWPSJSFJMTVDDFTTJWPJOTFSJNFOUPOFMNPOEPEFMMBWPSP
4POPMFFEJ[JPOJEJ0SJFOUBHJPWBOJSFBMJ[[BUF
t
t
t
t
t
t
t
t
t
t
t
t
t
t
t
t
t
t
t
1SJNBFEJ[JPOF“L’impresa incontra i giovani”NBS[P
4FDPOEBFEJ[JPOF“Giornata Nazionale Orientagiovani”OPWFNCSF
5FS[BFEJ[JPOF“I giovani e le imprese verso l’Europa”NBHHJP
2VBSUBFEJ[JPOF“Meno ai padri, più ai figli”OPWFNCSF
2VJOUB FEJ[JPOF “La formazione professionale: una opportunità per il
tuo futuro”
4FTUBFEJ[JPOF“Lo sviluppo non lo porta la cicogna”
4FUUJNB FEJ[JPOF “Il lavoro futuro, le attese dei giovani e le esigenze
delle imprese”
0UUBWBFEJ[JPOF“Fare futuro”
/POBFEJ[JPOF“Industriarsi”
%FDJNB FEJ[JPOF “Verso Itaca, oltre Itaca: giovani, università, lavoro”
6OEJDFTJNBFEJ[JPOF“Il vento della scienza”
%PEJDFTJNBFEJ[JPOF“Il vento della scienza – Scienza, tecnologia, occupazione”
5SFEJDFTJNBFEJ[JPOF“Il vento della scienza – Tecnologia, competitività e occupazione”
2VBUUPSEJDFTJNBFEJ[JPOF“Il vento della scienza – La libertà di innovare e di competere”
2VJOEJDFTJNB FEJ[JPOF “Il vento della scienza – Giovani, scienza, tecnologia”
4FEJDFTJNBFEJ[JPOF“Il vento della tecnica – Tekné” %JDJBTTFUUFTJNBFEJ[JPOF “La musica della tecnologia”
%JDJPUUFTJNBFEJ[JPOF“Tutti pazzi per la chimica”
%JDJBOOPWFTJNBFEJ[JPOF“Il lavoro? Impegnati a costruirlo”
Per maggiori informazioni
XXXPSJFOUBHJPWBOJDPN
139
PROGETTO ROSA
7BMPSJ[[BSF F QSPNVPWFSF MJTUSV[JPOF UFDOJDB BODIF BUUSBWFSTP MBVNFOUP
EFMMF JTDSJ[JPOJ USB MF SBHB[[F µ RVFTUP MPCJFUUJWP DIF TJ Ò QSFýTTBUP JM $MVC
EFJ-JOJ[JBUJWBQSFOEFJMOPNFEJi1SPHFUUP3PTBwFDPOTJTUFJOVOBDBNQBHOBEJDPNVOJDB[JPOFDBSUFMMPOJTUJDBTJUPXFCXXXQSPHFUUPSPTBFV
TWPMUB OFMMF QSPWJODF JUBMJBOF DIF SJFOUSBOP OFM $MVC "ODPOB #FMMVOP #FSHBNP #JFMMB #SFTDJB $PNP -FDDP .BOUPWB .PEFOB .PO[B#SJBO[B
/PWBSB1PSEFOPOF1SBUP3FHHJP&NJMJB5SFWJTP7BSFTFF7JDFO[B
i4DFHMJ JM UVP JTUJUVUP UFDOJDP JOEVTUSJBMFw Ò EVORVF MJOWJUP SJWPMUP BMMF SBHB[[F DIF SBQQSFTFOUBOP VOB NJOJNB QBSUF EFHMJ JTDSJUUJ B RVFTUP UJQP EJ TDVPMB6OEBUPDIFTUSJEFDPOJEBUJOB[JPOBMJSJHVBSEBOUJMBQPQPMB[JPOFTUVEFOUFTDB *O *UBMJB JM UBTTP EJ GFNNJOJMJ[[B[JPOF OFMMF TDVPMF TVQFSJPSJ Ò EFM $POQVOUFEFMQFSRVBOUPSJHVBSEBJMMJDFPDMBTTJDPFEFMQFSJMMJDFPTDJFOUJýDP1FSDFOUVBMJEJRVPUFSPTBDIFOFJUFSSJUPSJEFM$MVCEFJOPO
WFOHPOP SBHHJVOUF OFBODIF TPNNBOEP BHMJ JTUJUVUJ UFDOJDJ JOEVTUSJBMJ J DPNNFSDJBMJ F J HFPNFUSJ *O RVFTUP DBTP JOGBUUJ OFMMF QSPWJODF DIF DPNQPOHPOPJM$MVCEFJQFSDIÏBJTPDJGPOEBUPSJTJTPOPBHHJVOUJOFMUFNQP
BODIF.PO[B#SJBO[B F.BOUPWB
TJBSSJWBBEVOB NFEJBEFM TVMUPUBMFEFHMJJTDSJUUJ
1SPNVPWFSF MJTUSV[JPOF UFDOJDB GBS DPOWFSHFSF NPOEP EFMMB TDVPMB F GBCCJTPHOJQSPGFTTJPOBMJEFMMFJNQSFTFQPSUBSFOFMMFBVMFNPEFMMJEJEBUUJDJNPEFSOJ
TPOPHMJTDPQJDIFJM$MVCEFJQFSTFHVFDPOVOB[JPOFBHSBEJEJDVJJM
1SPHFUUP3PTBSBQQSFTFOUBVOUBTTFMMP
Per maggiori informazioni
8FCXXXQSPHFUUPSPTBFV
140
LOMBARDIA: TEKNICAMENTE - CRESCERE NELL’INDUSTRIA
*MQSPHFUUPi$SFTDFSFOFMMJOEVTUSJBwBWWJBUPOFMDPSTPEFMEB$POýOEVTUSJB -PNCBSEJB DPO JM DPOUSJCVUP EJ 3FHJPOF -PNCBSEJB F JO DPMMBCPSB[JPOF
DPO M6GýDJP 4DPMBTUJDP 3FHJPOBMF QFS MB -PNCBSEJB IB DPNF PCJFUUJWJ QSJODJQBMJBDDSFTDFSFMJOUFSFTTFEFJHJPWBOJWFSTPM*TUSV[JPOF5FDOJDBBWWJDJOBSF
FGBWPSJSFMJOUFSB[JPOFUSBJMNPOEPEFMMBWPSPFEFMMJOEVTUSJBFJMNPOEPEFMMB4DVPMBGBSQFSDFQJSFBMMFGBNJHMJFMJNQPSUBO[BFMFQPTTJCJMJUËPGGFSUFEBVO
QFSDPSTPFEVDBUJWPGPSNBUJWPEJUJQPUFDOJDPDPNFVOBMUFSOBUJWBVHVBMNFOUF
RVBMJýDBOUFSJTQFUUPBMMBTDFMUBEFMMJTUSV[JPOFMJDFBMF
1FS QFSTFHVJSF RVFTUJ PCJFUUJWJ TPOP TUBUJ NFTTJ JO DBNQP EJWFSTJ TUSVNFOUJ
QSJWJMFHJBOEPJNF[[JEJEJGGVTJPOFQJáVUJMJ[[BUJEBJHJPWBOJTGSVUUBOEPBQJFOP
MFOVPWFUFDOPMPHJFJOGPSNBUJDIFFNVMUJNFEJBMJ*MTJUPXFCwww.teknicamente.it JM CMPH i4NBSU GBDUPSZ PGýDJOB EJ UBMFOUJw MB QBHJOB 'BDFCPPL EFEJDBUB
BM QSPHFUUP F JM HJPDP EJEBUUJDB NVMUJNFEJBMF i5FLOPDJUZ MB DJUUË EFMMJTUSV[JPOF UFDOJDBw TPOP TPMP BMDVOJ TUSVNFOUJ QSFEJTQPTUJ B TPTUFHOP EFMMF BUUJWJUË
EJPSJFOUBNFOUP
Per maggiori informazioni
8FCXXXUFLOJDBNFOUFJU
141
MODENA: TEENAGER IN FACTORY
4JUSBUUBEJVOB[JPOFEJPSJFOUBNFOUPJOEJSJ[[BUBBHMJTUVEFOUJEFMMFTDVPMFTFDPOEBSJFEJ¡HSBEPMFUFS[FDMBTTJEFMMFTDVPMFNFEJF
BJHFOJUPSJFTPQSBUUVUUPBHMJJOTFHOBOUJEJUBMJTDVPMFDPOQBSUJDPMBSFSJGFSJNFOUPBDPMPSPDIFJOTFHOBOPMFNBUFSJFMFUUFSBSJFFTDJFOUJýDIF
-JOJ[JBUJWB SFBMJ[[BUB EB $POýOEVTUSJB .PEFOB Ò ýOBMJ[[BUB B QSPNVPWFSF
MJNNBHJOF EFM MBWPSP JO GBCCSJDB F RVJOEJ B TWPMHFSF VOB GVO[JPOF EJ NBSLFUJOHBGBWPSFEFHMJJTUJUVUJQSPGFTTJPOBMJFEFJUFDOJDJJOEVTUSJBMJ
*MQSPHFUUPHJVOUPBMTVP RVBSUPBOOPEJBUUJWJUËIBSJHVBSEBUPQFSMBOOPTDPMBTUJDP UFS[FDMBTTJQFSVOUPUBMFEJ SBHB[[JFEÒDPOTJTUJUPJOWJTJUFHVJEBUFBB[JFOEFBTTPDJBUFTDFMUFGSBMFQJáTJHOJýDBUJWFSFBMUË
JOEVTUSJBMJ EFM UFSSJUPSJP QSPWJODJBMF 0MUSF B DPJOWPMHFSF HMJ TUVEFOUJ MJOJ[JBUJWB Ò TUBUB VOPDDBTJPOF EJ BHHJPSOBNFOUP BODIF QFS J EPDFOUJ EFMMF NBUFSJF
MFUUFSBSJFFTDJFOUJýDIFDIFFTFSDJUBOPVOSVPMPJNQPSUBOUFOFMMPSJFOUBSFJSBHB[[JBMMBTDFMUBEFMMBTDVPMBTVQFSJPSF
4POPTUBUJDPJOWPMUJBODIFTUVEFOUJFQSPGFTTPSJEFMMFDMBTTJRVJOUFEFHMJ*TUJUVUJ UFDOJDJ EJ FDDFMMFO[B EJ .PEFOB F 1SPWJODJB -F MPSP QSF[JPTF UFTUJNPOJBO[FBWWFOVUF OFMDPSTP EFMMFWBSJFWJTJUFB[JFOEBMJIBOOPDPOUSJCVJUPBEBWWJDJOBSFJONPEPQJáDPOTBQFWPMFMJTUSV[JPOFUFDOJDBBHMJTUVEFOUJEFMMFTDVPMF
TFDPOEBSJFEJ¡HSBEP
Per maggiori informazioni
8FCXXXDPOýOEVTUSJBNPEFOBJU
142
VENETO: OR.ME - ORIENTAMENTO PER LE SCUOLE MEDIE
0CJFUUJWP EFM QSPHFUUP 03.& SFBMJ[[BUP EB $POýOEVTUSJB 7FOFUP Ò MPSJFOUBNFOUP EFHMJ TUVEFOUJ EJ UFS[B NFEJB WFSTP JM TBQFSF UFDOJDPTDJFOUJýDP *M
QFSDPSTP JOEJWJEVBUP QFSNFUUF EJ BWWJDJOBSF BMMB DVMUVSB UFDOJDB F TDJFOUJýDBHJPWBOJTUVEFOUJJOTUJMMBOEPMBDVSJPTJUËTViDPTBDÒEJFUSPBywVOQSPEPUUPPVOQSPDFTTPTFHVJSOFMF0S.FQFSDBQJSFDPNFÒTUBUPJEFBUPSFBMJ[[BUP NJHMJPSBUP *M QSPEPUUP FP JM QSPDFTTP EFWF OBUVSBMNFOUF FTTFSF EJ VTP P
QFSDF[JPOF RVPUJEJBOB QFS JM HJPWBOF -P TUVEFOUF TDPQSF DPNF WJFOF JEFBUPSFBMJ[[BUPNJHMJPSBUPVOTPDJBMOFUXPSLFDPNQSFOEFRVBOUFDPOPTDFO[F
TDJFOUJýDIFUFDOJDIFFUFDOPMPHJDIFNBBODIFHFTUJPOBMJiTUBOOPEJFUSPwBMMB
DPTUSV[JPOFFQSPHFUUB[JPOFEJRVFTUPTUSVNFOUP2VFTUFDPOPTDFO[FWFOHPOP DPSSFMBUF B EFUFSNJOBUF ýHVSF QSPGFTTJPOBMJ DPTÖ J SBHB[[J QPTTPOP JOUFSSPHBSTJTVJOUFSFTTJPQSPTQFUUJWFMFHBUJBMQSPQSJPGVUVSPTCPDDPMBWPSBUJWP*M
QSPHFUUPIBDPJOWPMUPDJSDBTUVEFOUJEFMUFS[PBOOPEJ4DVPMF4FDPOEBSJFEJQSJNPHSBEPEFM7FOFUP
Per maggiori informazioni
8FCXXXPSNFWFOFUPJU
143
VIAGGIO NEL MONDO DELLA CHIMICA
*O PDDBTJPOF EFMM"OOP JOUFSOB[JPOBMF EFMMB $IJNJDB 'FEFSDIJNJDB MB 'FEFSB[JPOF OB[JPOBMF EFMMJOEVTUSJB DIJNJDB IB TJHMBUP JM EJDFNCSF VO
1SPUPDPMMP EJ JOUFTB EFMMB EVSBUB EJ USF BOOJ DPO JM .JOJTUFSP EFMM*TUSV[JPOF
EFMM6OJWFSTJUË F EFMMB 3JDFSDB MB 4PDJFUË $IJNJDB *UBMJBOB F MB $PNNJTTJPOF
OB[JPOBMFJUBMJBOBQFSM6/&4$0
*M1SPUPDPMMPÒGPDBMJ[[BUPBMMBEJWVMHB[JPOFFQSPNP[JPOFEFMMBDIJNJDBFEFMMB
TVBJNQPSUBO[BQFSMBRVBMJUËEFMMBOPTUSBWJUBQSFTTPMFTDVPMFEJPHOJPSEJOF
FHSBEPFQFSGBWPSJSFBODIFMPSJFOUBNFOUPWFSTPMJTUSV[JPOFUFDOJDBTVQFSJPSF F MF GBDPMUË TDJFOUJýDIF BUUSBWFSTP JOJ[JBUJWF EJ TFOTJCJMJ[[B[JPOF F JOGPSNB[JPOF5VUUFMFJOJ[JBUJWFFHMJFWFOUJTPOPSJQPSUBUFTVMTJUPXMBDIJNJDBJU
*OPMUSFHSB[JFBM1JBOP-BVSFF4DJFOUJýDIFEFM.*63TPOPBEJTQPTJ[JPOFNBUFSJBMJVUJMJBMMPSJFOUBNFOUPWFSTPJQFSDPSTJEJTUVEJJOBNCJUPDIJNJDPFBMMBQQSPGPOEJNFOUPEFMMBDPOPTDFO[BEFMMBDIJNJDB
t(VJEBi$IJNJDBVOBCVPOBTDFMUBw
4J SJWPMHF BMMP TUVEFOUF DIF TUB TDFHMJFOEP JM TVP QFSDPSTP VOJWFSTJUBSJP F BJ
QSPGFTTPSJEJTDJFO[FEJTDVPMBTVQFSJPSF
t(JPSOBMJOPi5VUUJQB[[JQFSMBDIJNJDBw
0QVTDPMP QFS GBS DPOPTDFSF JO NPEP EJWFSUFOUF MB DIJNJDB F MF TVF BQQMJDB[JPOJOFMMBWJUBRVPUJEJBOBBJQJáQJDDPMJ-PQVTDPMPÒSJWPMUPQSJODJQBMNFOUFBJ
SBHB[[JEFMMFTDVPMFNFEJF
t1VCCMJDB[JPOFi4FUUFJODPOUSJJNQPTTJCJMJw
µ MB QVCCMJDB[JPOF VGýDJBMF EFMM"OOP *OUFSOB[JPOBMF EFMMB $IJNJDB JO *UBMJB
VOBSBDDPMUBEJEJBMPHIJUSBMB$IJNJDBFEJWFSTJJOUFSMPDVUPSJVONFEJDPVOB
TUVEFOUFTTBVOJNQSFOEJUPSFVOBNCJFOUBMJTUB
t7JEFPi7JWFSFTFO[BDIJNJDB w
*M 7JEFP EFMMB EVSBUB EJ DJSDB DJORVF NJOVUJ IB MPCJFUUJWP EJ TUJNPMBSF SJþFTTJPOJEJTDVTTJPOJBQQSPGPOEJNFOUJTVMSVPMPEFMMBDIJNJDBFEFJTVPJQSPEPUUJOFMMBWJUBEJPHOJHJPSOP
t7JEFPi$IJNJDBPMUSFJMMVPHPDPNVOFw
%PDVNFOUBSJPTVMMBTUPSJBEFMMJOEVTUSJBDIJNJDBJO*UBMJBEBHMJBOOJBEPHHJSBQQSFTFOUBVOWBMJEPNPNFOUPEJBQQSPGPOEJNFOUPFSJþFTTJPOFTVMDPOUSJCVUPEFMMBDIJNJDBQFSMPTWJMVQQPTPTUFOJCJMF
t7JEFPi.JOVUJEJDIJNJDBw
4FSJF EJ RVBUUSP WJEFP PHOVOP EJ TFDPOEJ 0HOJ ýMNBUP JMMVTUSB DPNF MB
DIJNJDBBCCJBUSPWBUPVOBTPMV[JPOFBVOQSPCMFNBDPNVOFFNPMUPDPODSFUP-FUFNBUJDIFBGGSPOUBUFTPOPTBMVUFBMJNFOUB[JPOFSJTQBSNJPFOFSHFUJDP
TWJMVQQPUFDOPMPHJDP
* iNJOVUJw TPOP WJEFP EJ EJWVMHB[JPOF TDJFOUJýDB NPMUP TFNQMJDJ F TPOP TUBUJ
QFOTBUJQFSFTTFSFGSVJCJMJEBMMBSHPQVCCMJDP
Per maggiori informazioni
8FCXXXXMBDIJNJDBJU
144
LATUAIDEADIMPRESA®
*MQSPHFUUPi-BUVBJEFBEJNQSFTBwHJVOUPBMMBTVBUFS[BFEJ[JPOFÒVOQSPHFUUP
EJ EJGGVTJPOF EFMMB DVMUVSB EJNQSFTB USB J HJPWBOJ DPPSEJOBUP EB 4JTUFNJ 'PSNBUJWJ$POýOEVTUSJBJODPMMBCPSB[JPOFDPOJ(JPWBOJ*NQSFOEJUPSJFDPOJMQBUSPDJOJPEFM.JOJTUFSPEFMM*TUSV[JPOFEFMM6OJWFSTJUËFEFMMB3JDFSDB
*M QSPHFUUP DPOTJTUF JO VOB HBSB USB MF JEFF JNQSFOEJUPSJBMJ EFHMJ TUVEFOUJ EFMMF TDVPMF TFDPOEBSJF EJ TFDPOEP HSBEP (MJ TUVEFOUJ SFBMJ[[BOP VO QSPHFUUP
EJNQSFTB QSFTFOUBUP DPO VO WJEFP B DVJ Ò BMMFHBUP JM business plan EJTQPOJCJMF TVM TJUP JOUFSOFU XXXMBUVBJEFBEJNQSFTBJU (MJ JNQSFOEJUPSJ DPJOWPMUJ
OFMMJOJ[JBUJWB EBMMF SJTQFUUJWF "TTPDJB[JPOJ UFSSJUPSJBMJ WBMVUBOP MF EJWFSTF QSPQPTUFEBOOPMPSPVOWPUPFEVODPNNFOUPDPOTQVOUJQSF[JPTJQFSJHJPWBOJ
F TDFMHPOP MF JEFF QJá JOOPWBUJWF * NJHMJPSJ QSPHFUUJ EJNQSFTB WFOHPOP QSFNJBUJDPOMBTTFHOB[JPOFEJUSFCPSTFEJTUVEJP
*M QSPHFUUP DIF DPJOWPMHF JO NFEJB SBHB[[J QFS TDVPMB DPNQMFTTJWBNFOUFDJSDBHJPWBOJDPTUJUVJTDFTJBVOBWFUSJOBQFSUVUUFMFTDVPMFFQFSJSBHB[[JTJBVOBPQQPSUVOJUËQFSMFJNQSFTFFVODBOBMFJNQPSUBOUFEJEJGGVTJPOFEFMMBDVMUVSBJNQSFOEJUPSJBMFQSFTTPMFOVPWFHFOFSB[JPOJ
Per maggiori informazioni
8FCXXXMBUVBJEFBEJNQSFTBJU
145
VOCI DI CULTURA DI IMPRESA
*MQSPHFUUPSFBMJ[[BUPEB'POEJSJHFOUJQSFOEFMFNPTTFEBM.BOJGFTUPTVMMBDVMUVSBEJNQSFTBQSPNPTTPEB$POýOEVTUSJBOFMMBOOPEFMTVPDFOUFOBSJP
Obiettivi
"UUSBWFSTPMPTWJMVQQPFMVUJMJ[[PEJVOBTFSJFEJTUSVNFOUJEJEJWVMHB[JPOFMJOJ[JBUJWBIBMPCJFUUJWPEJEJGGPOEFSFJMQVOUPEJWJTUBEJJNQSFTFJNQSFOEJUPSJF
NBOBHFSFGBSDPOPTDFSFTPQSBUUVUUPQSFTTPJHJPWBOJFMFMPSPGBNJHMJFJWBMPSJGPOEBUJWJEJVOBOVPWBDVMUVSBJNQSFOEJUPSJBMFFNBOBHFSJBMFSFTQPOTBCJMJUËTPTUFOJCJMJUËNFSJUPJOOPWB[JPOFWBMPSJ[[B[JPOFFSJTQFUUPQFSMFQFSTPOF
MFHBNF DPO JM UFSSJUPSJP FUJDB EFMMB MFHBMJUË DSFTDJUB EFMMF JNQSFTF GBNJMJBSJ
TQJOUBBMMJOUFHSB[JPOFWJTJPOFEJTPDJFUËBQFSUB
Attività
'POEJSJHFOUJIBSFBMJ[[BUPVOBTFSJFEJQSPEPUUJEBJWJEFPBMMFTUPSJFEBMWJEFPHBNFBMCVTJOFTTHBNFDPODVJQSPNVPWFSFFEJGGPOEFSFJQSJODJQJBMMBCBTF EFM .BOJGFTUP EFMMB DVMUVSB EJNQSFTB QFS GBS DSFTDFSF OFJ HJPWBOJ EBMMF
TDVPMF QSJNBSJF ýOP BMM6OJWFSTJUË MB DPOTBQFWPMF[[B EFMSVPMP EFMMFJNQSFTF
FEFMMBDMBTTFEJSJHFOUF
Destinatari
* QSJNJ EFTUJOBUBSJ EJ RVFTUP QFSDPSTP TPOP HMJ PQJOJPO NBLFS JNQSFOEJUPSJ
EJSJHFOUJFSBQQSFTFOUBOUJEFMMFJTUJUV[JPOJMPDBMJBUUPSJEFMTJTUFNBGPSNBUJWP"
MPSP Ò EFTUJOBUP VO DJDMP EJ JODPOUSJ QSFTTP MF "TTPDJB[JPOJ UFSSJUPSJBMJ EFJ 4PDJEVSBOUFJRVBMJJQSPEPUUJTPOPQSFTFOUBUJEBFTQFSUJDIFOFJMMVTUSBOPDPOUFOVUJ QPUFO[JBMJUË EJ BQQMJDB[JPOF UBSHFU EJ SJGFSJNFOUP F NPEBMJUË EJ EJGGVTJPOF * QBSUFDJQBOUJ BHMJ JODPOUSJ TJ GBOOP QSPNPUPSJ EJ VOVMUFSJPSF DBQJMMBSF
EJTTFNJOB[JPOF QSFTTP MB QSPQSJB DPNVOJUË EJ SJGFSJNFOUP MB[JFOEB MBTTPDJB[JPOF MB TDVPMB PHOJ MVPHP ýTJDP EJ BHHSFHB[JPOF VUJMJ[[BOEP UVUUJ J QSPEPUUJMJCFSBNFOUFGSVJCJMJ
Per maggiori informazioni
8FCXXXGPOEJSJHFOUJJU"DUJPO1BHJOB@EP
146
6.3. Transizione scuola-lavoro
Gli interventi di raccordo diretto fra scuola e lavoro sono progettati non solo attraverso la realizzazione di stages e tirocini, ma anche alla
luce delle innovazioni in materia di “apprendistato formativo”, che non
dovrebbe essere destinato ai drop out, ma dovrebbe collocarsi a valle
di un’ampia conoscenza delle attività che il territorio propone.
Il raccordo scuola-lavoro non è la terapia a precedenti insuccessi, e per
non correre il rischio di essere a sua volta teorico, non può prescindere da rapporti interattivi tra le scuole e le aziende operanti nello stesso
settore di riferimento, e destinatarie dei diplomati, e quindi interessate a
disporre di una formazione di qualità.
I casi proposti possono dare una più puntuale idea della varietà di percorsi di raccordo scuola/lavoro, nei quali una preparazione di base scolastica che abbia già proposto conoscenze generali polivalenti, possa
ulteriormente arricchirsi, perfezionarsi, diversificarsi e diventare davvero “di eccellenza” a contatto con aziende che si confrontano quotidianamente con mercati estremamente competitivi.
147
CLUB DEI 15 ISTITUTI DELLA
INNOVAZIONE MANIFATTURIERA
Promotori
*M$MVCEFJPWWFSPJMnetworkEFMMF"TTPDJB[JPOJ*OEVTUSJBMJEJ$POýOEVTUSJB
SBQQSFTFOUBUJWF EFMMF QSPWJODF B QJá BMUB JODJEFO[B EFM NBOJGBUUVSJFSP OFM 1JM
MPDBMF#JFMMB/PWBSB#FSHBNP#SFTDJB$PNP-FDDP7BSFTF#FMMVOP5SFWJTP7JDFO[B1PSEFOPOF.PEFOB3FHHJP&NJMJB1SBUP"ODPOBBDVJTJTPOP BHHJVOUF .BOUPWB F .PO[B F #SJBO[B
IB DPOEJWJTP DPO $POýOEVTUSJB F
JM .JOJTUFSP EFMM*TUSV[JPOF EFMM6OJWFSTJUË F EFMMB 3JDFSDB MJOUFO[JPOF EJ EBSFWJUBBEVOB[JPOFDPNVOFQFSJMSJMBODJPFMPTWJMVQQPEFMMBDVMUVSBUFDOJDB
BUUSBWFSTP MB DPTUJUV[JPOF EFM i$MVC EFHMJ *TUJUVUJ EFMM*OOPWB[JPOF .BOJGBUUVSJFSBw TJHMBOEP DPO JM .*63 NBHHJP VO 1SPUPDPMMP E*OUFTB QFS JM SJMBODJPFMPTWJMVQQPEFMMBDVMUVSBUFDOJDB
*M QSPHFUUP TJ BWWBMF EFMMB QBSUFDJQB[JPOF MPDBMF EFMMF JNQSFTF EJSFUUBNFOUF
DPJOWPMUF F EFM TPTUFHOP TV QJá WBTUB TDBMB EFHMJ 6GýDJ 4DPMBTUJDJ 1SPWJODJBMJ
FEFMMFBSUJDPMB[JPOJSFHJPOBMJEFM.JOJTUFSPDPOJMRVBMF$POýOEVTUSJBIBDPOEJWJTPMFMJOFFHFOFSBMJEFMMB[JPOFUFOVUPDPOUPBODIFEFMOFDFTTBSJPSBDDPSEP DPO MF 3FHJPOJ QFS MF SJTQFUUJWF DPNQFUFO[F JO NBUFSJB EJ JTUSV[JPOF QSPGFTTJPOBMF
Obiettivo
*M QSPHFUUP IB MPCJFUUJWP EJ SFDVQFSBSF MF DPMMBCPSB[JPOJ F MF TJOFSHJF DIF QFS
EFDFOOJIBOOPDBSBUUFSJ[[BUPMFiTDVPMFUFDOJDIFwFMFJNQSFTFJOEVTUSJBMJEFM
OPTUSP1BFTF
Come si realizza
-F "TTPDJB[JPOJ *OEVTUSJBMJ F HMJ *TUJUVUJ 5FDOJDJ IBOOP EFýOJUP VO QSPHSBNNBQMVSJFOOBMFEJB[JPOJWPMUFBWBMPSJ[[BSFJMBCPSBUPSJMBGPSNB[JPOFJOBMUFSOBO[BTDVPMBMBWPSPHMJTUBHFMBGPSNB[JPOFEFJEPDFOUJFMBQQSPGPOEJNFOUP
OFMMFBSFFEJJOEJSJ[[PEFMMFEJTDJQMJOFUFDOJDIFFTDJFOUJýDIF-FTDVPMFDPJOWPMUFIBOOPTQFSJNFOUBUPBODIFVOBOVPWBGPSNBEJgovernanceEFMMJTUJUVUP
JTUJUVFOEP J %JQBSUJNFOUJ F QSFWFEFOEP MB DPTUJUV[JPOF EFJ $PNJUBUJ 5FDOJDP
4DJFOUJýDJDPOMBQBSUFDJQB[JPOFEFJSBQQSFTFOUBOUJEFMMFJNQSFTF
Per maggiori informazioni
8FCXXXVOJWBWBJUXFC@WBSFFTJUPOTGLDMVCTDVPMB
149
Le scuole del Club dei 15 Istituti
dell’Innovazione Manifatturiera
Associazione
ITIS
ANCONA
*5*4i7PMUFSSB&MJBw
BELLUNO
*5*4i(4FHBUPw
BERGAMO
*5*4i11BMFPDBQBw
BIELLA
*5*4i24FMMBw
BRESCIA
*5*4i#$BTUFMMJw
COMO
*5*4i1$BSDBOPw
LECCO
*5*4i"#BEPOJw
MANTOVA
*5*4i&'FSNJw
MODENA
*5*4i'$PSOJw
MONZA E BRIANZA
*5*4i1)FOTFNCFSHFSw
NOVARA
*5*4i(0NBSw
PORDENONE
*5*4i+',FOOFEZw
PRATO
*5*4i5#V[[Jw
REGGIO EMILIA
*5*4i-/PCJMJw
TREVISO
*5*4i&#BSTBOUJw
VARESE
*4*4i*/FXUPOw
VICENZA
*5*4i"3PTTJw
150
MILANO: DOTTORATO INDUSTRIALE
Finalità
1SPNVPWFSF MF BQQMJDB[JPOJ JOEVTUSJBMJ EFJ DPSTJ EJ EPUUPSBUP F BDDSFTDFSF JM
OVNFSP EFJ EPUUPSJ EJ SJDFSDB JOTFSJUJ OFMMF JNQSFTF GPSOJSF BMMF JNQSFTF QFSDPSTJEJWBMPSJ[[B[JPOFFretentionBMUJQPUFO[JBMJ
Formazione
*MQFSDPSTPEJ%PUUPSBUPQSFWFEFVOBQBSUFEJGPSNB[JPOFBUUSBWFSTPDPSTJPGGFSUJEBM$PSTPEJ%PUUPSBUPFEBMMB4DVPMBEJ%PUUPSBUPFEVOBQBSUFEJSJDFSDBDIFQVÛFTTFSFFTFHVJUBJOB[JFOEBOFM%JQBSUJNFOUPEJBQQBSUFOFO[BEFM
%PUUPSBUPPQSFTTPFOUSBNCFMFTUSVUUVSF*MQFSDPSTPGPSNBUJWPWJFOFTUBCJMJUP
EJDPNVOFBDDPSEPEBB[JFOEBFDPMMFHJPEFJEPDFOUJEFM%PUUPSBUPDPJOWPMUP
6OBQBSUFEFMMBGPSNB[JPOFJOQBSUJDPMBSFRVFMMBDPTJEEFUUBiEJCBTFw
SJDIJFEFMPCCMJHPEJGSFRVFO[BBMMFMF[JPOJJONFEJBDSFEJUJQBSJBDJSDBPSF
EJMF[JPOFGSPOUBMFEBTWPMHFSTJHFOFSBMNFOUFOFJQSJNJEVFBOOJ
2VFTUPNPEFMMPEJ%PUUPSBUP*OEVTUSJBMFÒTUBUPTQFSJNFOUBUPEB"TTPMPNCBSEBJODPMMBCPSB[JPOFDPOMF6OJWFSTJUËFMFB[JFOEFNJMBOFTJ
Ricerca
-BSHPNFOUPEFMMBSJDFSDBFEJMSFMBUJWPQFSDPSTPEJTWPMHJNFOUPWFOHPOPTUBCJMJUJEJDPNVOFBDDPSEPEBB[JFOEBFDPMMFHJPEFJEPDFOUJEFM%PUUPSBUPDPJOWPMUP *M QFSDPSTP Ò TFHVJUP EB EVF 3FMBUPSJ VOP VOJWFSTJUBSJP FE VOP B[JFOEBMF4FJMQFSDPSTPDPODPSEBUPJODPUVUFMBSJDIJFEFMJNQFHOPEJSJTPSTFEFM
%JQBSUJNFOUPFPJOWFTUJNFOUJQFSMPTWJMVQQPEFMMBSJDFSDBRVFTUPWFSSËSFHPMBNFOUBUPBUUSBWFSTPVOOPSNBMFDPOUSBUUPEJSJDFSDBUSBMB[JFOEBFEJMHSVQQPSFTQPOTBCJMFEFMMBUUJWJUËEFMEPUUPSBOEP
Destinatari
-BWPSBUPSJ EJQFOEFOUJ EJ JNQSFTF P FOUJ FTUFSOJ DIF NBOUFOFOEP JM MPSP QPTUP EJ MBWPSP F TUJQFOEJP QPTTPOP GPSNBSTJ TWJMVQQBSF F DPNQMFUBSFVOBSJDFSDBPUUFOFOEPBMUFSNJOFEFMMPSPQFSDPSTPJMUJUPMPEJ%PUUPSFEJ
3JDFSDB
/FPMBVSFBUJ BTTVOUJ EB JNQSFTF P FOUJ FTUFSOJ DPO DPOUSBUUP EJ BQQSFOEJTUBUPJOBMUBGPSNB[JPOFDIFTJJOTFSJTDPOPHSBEVBMNFOUFJOB[JFOEBNFOUSFTWPMHPOPJMMPSPQFSDPSTPEJEPUUPSBOEJEJSJDFSDB*ORVFTUPDBTPMBEVSBUBEFMDPOUSBUUPEJBMUBGPSNB[JPOFDPJODJEFDPORVFMMBEFMDJDMPEJTUVEJ
*OFPBTTVOUJOPOEFWPOPBWFSDPNQJVUPJMFTJNPBOOPEJFUË
Durata
.JOJNP NBTTJNP BOOJ 4UBCJMJUB EJ DPNVOF BDDPSEP EB B[JFOEB F DPMMFHJPEFJEPDFOUJEFM%PUUPSBUPDPJOWPMUP
Vantaggi
*MEPUUPSBOEPJOJOEVTUSJBWJFOFNFTTPOFMMFDPOEJ[JPOJEJJORVBESBSFJMQFSDPSTPEJEPUUPSBUPBMMJOUFSOPEFMMBWJTJPOFEFMMB[JFOEBFEFMMFSFMBUJWFEJOBNJDIF
2VFTUP TFNCSB EBSF HBSBO[JF SJTQFUUP BM QSPEPUUP EJ GPSNB[JPOF BMMB SJDFS-
151
DBMFHBUPBMMBDSFTDJUBEFMEPUUPSBOEPJOJOEVTUSJBOPODIÏSJTQFUUPBMMFDPOEJ[JPOJEJDPMMBCPSB[JPOFJOUFSB[JPOFFEJOUFHSB[JPOFUSBMBSJDFSDBVOJWFSTJUBSJB
EFM HSVQQP OFM RVBMF JM EPUUPSBOEP WJFOF JOTFSJUP F MP TWJMVQQP FE JOOPWB[JPOF EFMMJNQSFTB P FOUF FTUFSOP EJ DVJ Ò EJQFOEFOUF %B QBSUF TVB BM EJQFOEFOUF EJ JNQSFTB P FOUF FTUFSOP WJFOF PGGFSUB VOPQQPSUVOJUË EJ GPSNB[JPOF
FDSFTDJUBDPONBOUFOJNFOUPEFMQPTUPEJMBWPSPFTUJQFOEJPDPOSFMBUJWBýEFMJ[[B[JPOFEBQBSUFEFMMJNQSFTB*OýOFDPOJMDPOUSBUUPJOBMUBGPSNB[JPOF
BMMB[JFOEBWJFOFPGGFSUBMPQQPSUVOJUËEJSFDMVUBSFGPSNBSFBMMBSJDFSDBFýEFMJ[[BSFHJPWBOJEJPUUJNBRVBMJUË
Procedura
t -JNQSFTB JOUFSFTTBUB B QSPNVPWFSF MJTDSJ[JPOF EJ VO MPSP EJQFOEFOUF TJ
NFUUFJODPOUBUUPDPOJMDPPSEJOBUPSFEFM%PUUPSBUPDPJOWPMUPBMýOFEJWFSJýDBSFTFMPGGFSUBGPSNBUJWBFEJSJDFSDBEJUBMF%PUUPSBUPQVÛSBQQSFTFOUBSF
VOPDDBTJPOF GPSNBUJWB DPFSFOUF DPO HMJ PCJFUUJWJ EFM QPUFO[JBMF EPUUPSBOEPEFMMJNQSFTBPFOUFFTUFSOPFEFM$PSTPEJ%PUUPSBUPDPJOWPMUP
t *DBOEJEBUJTJJTDSJWPOPBMDPODPSTPEJBNNJTTJPOFFQBSUFDJQBOPBMMFTFMF[JPOJDPONPEBMJUËBOBMPHIFBHMJBMUSJDBOEJEBUJ
t *DBOEJEBUJBNNFTTJBMEPUUPSBUPTJJTDSJWPOPiTFO[BCPSTBw
t 1SJNBEFMMJOJ[JPEFM$PSTPJ%PUUPSBUJFMF"[JFOEFDPJOWPMUJDPODPSEBOPMB
TDIFEBEFMQSPHFUUPJODPUVUFMBDIFTQFDJýDBHMJBNCJUJEJSJDFSDBMFNPEBMJUË F MB UFNQJTUJDB EFM QFSDPSTP GPSNBUJWP F EJ SJDFSDB /BUVSBMNFOUF
QFS QPUFS DPOTFHVJSF JM UJUPMP EJ EPUUPSF EJ SJDFSDB BM UFSNJOF EFM QFSDPSTP
EJ%PUUPSBUPJMEPUUPSBOEPEPWSËSJTQFUUBSFUVUUJHMJPCCMJHIJGPSNBUJWJQSFWJTUJEBUBMFQFSDPSTP
t 2VBMPSBSJTVMUBTTFOFDFTTBSJBMBQSPUF[JPOFEJJOGPSNB[JPOFFEBUJSJTFSWBUJ
WFSSBOOPTUJQVMBUJPQQPSUVOJBDDPSEJEJiOPOEJTDMPTVSFw
Per maggiori informazioni
8FCXXXSJDFSDBQPMJNJJUJOEFYQIQ JE
XXXBTTPMPNCBSEBJUGT@QEG
152
ISTITUTI TECNICI SUPERIORI DI FINMECCANICA
'JONFDDBOJDB Ò JM QSJNP HSVQQP JOEVTUSJBMF JUBMJBOP OFM TFUUPSF EFMMBMUB UFDOPMPHJB F USB J QSJNJ EJFDJ QMBZFS NPOEJBMJ OFMM"FSPTQB[JP %JGFTB F 4JDVSF[[B0MUSFJMEFJEJQFOEFOUJEFM(SVQQPÒMBVSFBUPFJMEJQMPNBUPDPO
VOBOFUUBQSFWBMFO[BEJMBVSFFFEJQMPNJUFDOJDJ
2VBTJ JOHFHOFSJ QFS MP QJá "FSPOBVUJDJ"FSPTQB[JBMJ &MFUUSPOJDJ .FDDBOJDJ *OGPSNBUJDJ F EFMMF 5FMFDPNVOJDB[JPOJ DPTUJUVJTDPOP MBOJNB UFDOPMPHJDB EFM (SVQQP F DJSDB UFDOJDJ TQFDJBMJ[[BUJ BMJNFOUBOP MB WPDB[JPOF
NBOJGBUUVSJFSB EFMMF TVF EJWFSTF "[JFOEF 'JONFDDBOJDB Ò GFSNBNFOUF DPOWJOUB DIF MF QFSTPOF SBQQSFTFOUJOP MB GPS[B DSFBUJWB F MB CBTF EFJ TVDDFTTJEFM(SVQQPQFSRVFTUPTJÒEPUBUBEJVO4JTUFNBEJ'PSNB[JPOFF4WJMVQQP
JOUFHSBUPFJOUFSOB[JPOBMFWPMUPBEBUUSBSSFJEFOUJýDBSFFWBMPSJ[[BSFJNJHMJPSJ UBMFOUJ F BE BSSJDDIJSF MF DBQBDJUË F MF DPNQFUFO[F EFMMJOUFSB QPQPMB[JPOF
B[JFOEBMFEVSBOUFUVUUPMBSDPEFMMBWJUBMBWPSBUJWB
$POTJEFSBUFMFQSFNFTTFFMBOFDFTTJUËEJSJTQPOEFSFFGýDBDFNFOUFBMMFOVPWF TýEF QPTUF EBMMB TJUVB[JPOF TPDJPFDPOPNJDB EFM OPTUSP 1BFTF 'JONFDDBOJDB IB BEFSJUP BM QSPHFUUP EFHMJ *TUJUVUJ 5FDOJDJ 4VQFSJPSJ *54
WBSBUP EBM
.JOJTUFSP EFMM*TUSV[JPOF EFMM6OJWFSTJUË F EFMMB 3JDFSDB JO BDDPSEP DPO JM .JOJTUFSPEFMMP4WJMVQQP&DPOPNJDPQFSJMSJMBODJPEFMMBDVMUVSBEFMi4BQFS'BSFw
FQFSEBSFOVPWPJNQVMTPBMMBGPSNB[JPOFUFDOJDBFTDJFOUJýDBJO*UBMJB
/FMMBNCJUP EFMMB SJPSHBOJ[[B[JPOF EFMMB TDVPMB TVQFSJPSF F EFMMB GPSNB[JPOF
UFDOJDPQSPGFTTJPOBMFOBTDFJOGBUUJOFM/PWFNCSFEFMDPOMBýSNBEJVO
1SPUPDPMMP EJOUFTB .*63'JONFDDBOJDB JM QSPHFUUP TQFDJýDP QFS JM (SVQQP
i5FDOJDJ4VQFSJPSJQFS'JONFDDBOJDBw
Cosa sono gli ITS (Istituti Tecnici Superiori)
(MJ *54 TPOP EFMMF iTDVPMF TQFDJBMJ EJ UFDOPMPHJBw QFSDPSTJ GPSNBUJWJ UFDOJDJ
QPTUTFDPOEBSJEFMMBEVSBUBEJEVFBOOJHFTUJUJEB'POEB[JPOJEJEJSJUUPQSJWBUPBQQPTJUBNFOUFJTUJUVJUFTVMUFSSJUPSJPOB[JPOBMF
*O RVFTUJ *TUJUVUJ HMJ TUVEFOUJ IBOOP MB QPTTJCJMJUË EJ JNQBSBSF WFSJ F QSPQSJ
iNFTUJFSJw BMUBNFOUF RVBMJýDBUJ JO VO BNCJFOUF DIF DPOTFOUF VOP TDBNCJP
QSPýDVPUSBTDVPMBVOJWFSTJUËMBCPSBUPSJPFJNQSFTB
4POPQSFWJTUFDJSDBPSFEJGPSNB[JPOFJOTFNFTUSJDIFJODMVEPOPBODIFBUUJWJUËEJBQQSPGPOEJNFOUPUFNBUJDPUJSPDJOJPFUSBJOJOHPOUIFKPC
*M QFSTPOBMF JOUFSOP BMMF "[JFOEF EFM (SVQQP FGGFUUVB BMNFOP JM EFM
NPOUFPSFEFEJDBUPBMMFEPDFO[FFM"[JFOEBTJSFOEFEJTQPOJCJMFQFSGBSVUJMJ[[BSF BHMJ TUVEFOUJ MF QSPQSJF TUSVUUVSF JOUFSOF FT MBCPSBUPSJ NBDDIJOBSJ
BVMFUFDOJDIF
*M(SVQQP'JONFDDBOJDBBEFSJTDFBMQSPHFUUPQBSUFDJQBOEPB'POEB[JPOJJO
BMUSFUUBOUF 3FHJPOJ -PNCBSEJB 1JFNPOUF $BNQBOJB 1VHMJB 5PTDBOB 'SJVMJ7FOF[JB(JVMJB-JHVSJB
"MMF 'POEB[JPOJ IBOOP BEFSJUP "[JFOEF EFM (SVQQP "HVTUB8FTUMBOE "MFOJB"FSPOBVUJDB"OTBMEP#SFEB"OTBMEP4540UP.FMBSB4FMFY(BMJMFP4VQFSKFU*OUFSOBUJPOBM8BTT
153
*OPHOJ3FHJPOFJMQBSUFOBSJBUPFMPGGFSUBGPSNBUJWBTFHVPOPMFSJDIJFTUFTQFDJýDIFEFMCVTJOFTTBFSPTQB[JPFMJDPUUFSJTUJDBTJTUFNJFMFUUSPOJDJFUSBTQPSUJ
Chi può accedervi?
"HMJ*54QPTTPOPBDDFEFSFUVUUJDPMPSPDIFTPOPJOQPTTFTTPEFM%JQMPNBEJ
*TUSV[JPOF 4FDPOEBSJB 4VQFSJPSF F DIF SJTQPOEPOP BJ DSJUFSJ QVCCMJDBUJ OFJ SJTQFUUJWJ#BOEJSFHJPOBMJ
-BNNJTTJPOFÒTVCPSEJOBUBBMTVQFSBNFOUPEJQSPWFTUBCJMJUFTJBBMJWFMMPOB[JPOBMF TJB TVMMB CBTF EFMMF JOEJDB[JPOJ EFJ DPNJUBUJ UFDOJDPTDJFOUJýDJ UFSSJUPSJBMJ QSPQSJ EJ PHOJ 'POEB[JPOF 5SB RVBOUJ IBOOP J SFRVJTJUJ BSSJWBOP BMMF BUUJWJUË EBVMB TPMUBOUP QBSUFDJQBOUJ QFS PHOJ 3FHJPOF TFMF[JPOBUJ TFDPOEP
DSJUFSJNPMUP TýEBOUJPUUJNB WPUB[JPOF EFM EJQMPNB TFDPOEBSJP DBQBDJUËUFDOJDIF DBQBDJUË MJOHVJTUJDIF BUUJUVEJOJ BM MBWPSP EJ HSVQQP WPMPOUË F QSPQFOTJPOFBMMBQQSFOEJNFOUPDPOUJOVP
Che possibilità offre?
-*54 PGGSF MB QPTTJCJMJUË EJ DPOTFHVJSF JM %JQMPNB EJ 5FDOJDP 4VQFSJPSF SJDPOPTDJVUP B MJWFMMP FVSPQFP F EJ BDDFEFSF BM NPOEP EFM MBWPSP OFMMBNCJUP EFM
TFUUPSF EJ TQFDJBMJ[[B[JPOF $POTFOUF BMUSFTÖ EJ QSPTFHVJSF HMJ TUVEJ WFSTP MB
MBVSFB USJFOOBMF HSB[JF BM SJDPOPTDJNFOUP EB QBSUF EFMMF 6OJWFSTJUË QBSUOFS
EFMMB 'POEB[JPOF
EJ DSFEJUJ GPSNBUJWJ BDDVNVMBUJ EVSBOUF JM CJFOOJP EJ GPSNB[JPOF
E dopo l’ITS?
*QSPýMJEJVTDJUBTPOPýHVSFQSPGFTTJPOBMJBMUBNFOUFTQFDJBMJ[[BUFOFMMFNBUFSJFPHHFUUPEJTUVEJPFDPOPUUJNFDPNQFUFO[FMJOHVJTUJDIF$BQBDJUËBUUJUVEJOJFUBMFOUPDPNQMFUBOPJMQSPýMPEJRVFTUJi4VQFS5FDOJDJwDIFQPTTPOPFTTFSF JNQJFHBUJ EB TVCJUP OFMMF "[JFOEF 0QFSBUJWF EFM (SVQQP DPO VO DPOUSBUUP
EJ"MUP"QQSFOEJTUBUPBHBSBO[JBEFMMBMPSPQJFOBPDDVQBCJMJUË
Per maggiori informazioni
8FC XXXýONFDDBOJDBJU$PSQPSBUF*5$PSQPSBUF1FSTPOF*54@'JONFDDBOJDBJOEFY
TEP
154
GENOVA: ISTITUTO TECNICO SUPERIORE
INFORMATION COMMUNICATION TECNOLOGY
Obiettivo
'PSNBSF ýHVSF TUSBUFHJDIF QFS MP TWJMVQQP FDPOPNJDP MJOOPWB[JPOF F MB
DPNQFUJUJWJUË HSB[JF B VO QJBOP CJFOOBMF EJ TUVEJ EFEJDBUJ BMMBQQSPGPOEJNFOUPFBMMPTWJMVQQPEFMMFDPNQFUFO[FJOEJWJEVBUFFSJDIJFTUFEBMMFJNQSFTF
)JHI5FDIQJáBWBO[BUFEFM%JTUSFUUP5FDOPMPHJDP-JHVSF
Attività
t $PSTJ EJ GPSNB[JPOF QPTU EJQMPNB CJFOOBMJ PSHBOJ[[BUJ JO TFNFTUSJ QFS
PSF DPNQMFTTJWF DPSSJTQPOEFO[B DPO $'6 UJSPDJOJPTUBHF BMNFOP
NPOUFDPNQMFTTJWPBMNFOPEPDFO[BB[JFOEBMF
t .PEFMMPBDJDMJPHOJDJDMPÒDBSBUUFSJ[[BUPEBVOBýHVSBQSPGFTTJPOBMF*$5
TQFDJýDBJOVTDJUBDPODPSEBUBDPO$POýOEVTUSJB(FOPWBFDPOMFB[JFOEF
DPJOWPMUFOFMMBQSPHFUUB[JPOF
Destinatari
"MMJFWJFJOQPTTFTTPEJEJQMPNBEJ*TUSV[JPOF4VQFSJPSF
µSJDIJFTUBVOBQSFQBSB[JPOFEJCBTFEJDBSBUUFSFJOGPSNBUJDP&$%-
FEJMJOHVBJOHMFTFMJWFMMP1&5FTTFO[JBMF
Figura professionale in uscita UFDOJDP TVQFSJPSF QFS J NFUPEJ F MF UFDOPMPHJF
QFSMPTWJMVQQPEJTJTUFNJTPGUXBSF
Declinazioni territoriali TWJMVQQP EJ BQQMJDB[JPOJ F TJTUFNJ QFS BNCJFOUJ DPNQMFTTJ 3FBMJ[[B[JPOF EFMMF BQQMJDB[JPOJ TPMV[JPOJ F TJTUFNJ *$5 BWBO[BUJ TFDPOEP MF JOEJDB[JPOJ &VDJQ $PSF "SFB #VJME
*OUFHSB[JPOF EFMMF UFDOPMPHJF *$5 JO BNCJFOUJ F TDFOBSJ DPNQMFTTJ TFDPOEP MF JOEJDB[JPOJ &VDJQ $PSF
"SFB1MBO
(FTUJPOFEFMMFSFUJUFMFNBUJDIFFTFSWJ[JDPMMFHBUJTFDPOEPMFJOEJDB[JPOJ&VDJQ$PSF"SFB0QFSBUF
Sviluppo di soluzioni software e applicazioni info-mobile DBQBDJUË EJ TWJMVQQBSFJOBVUPOPNJBTPMV[JPOJBQSPCMFNJTQFDJýDJFVUJMJ[[BSFEJGGFSFOUJBNCJFOUJ EJ TWJMVQQP F QJBUUBGPSNF PSJFOUBUF TJB B TPMV[JPOJ iUSBEJ[JPOBMJw TJB B deviceNPCJMJ
Per maggiori informazioni
8FCXXXJUTJDUOFU
155
GENOVA: ISTITUTO TECNICO SUPERIORE
PER LA MOBILITÀ DELLE PERSONE E DELLE MERCI
FONDAZIONE ACCADEMIA ITALIANA MARINA MERCANTILE
-"DDBEFNJBFSPHBDPSTJQFS
5FDOJDP4VQFSJPSFQFSMBNPCJMJUËEFMMFQFSTPOF FEFMMF NFSDJ$POEV[JPOFEFMNF[[POBWBMF6GýDJBMFEJOBWJHB[JPOF
5FDOJDP 4VQFSJPSF QFS MB NPCJMJUË EFMMF QFSTPOF F EFMMF NFSDJ (FTUJPOF
EFHMJBQQBSBUJFEFHMJJNQJBOUJEJCPSEP6GýDJBMFEJNBDDIJOB
-*TUJUVUPUFDOJDPTVQFSJPSFQFSMBNPCJMJUËEFMMFQFSTPOFFEFMMFNFSDJEJ(FOPWBIBUSBJTPDJGPOEBUPSJ$POýOEVTUSJB(FOPWBF$POýUBSNB
Durata
BOOJTFNFTUSJ
Articolazione
NPEVMJ UFPSJDJ DPNQSFOTJWJ EFMMBEEFTUSBNFOUP QFS MBDRVJTJ[JPOF EFMMF DFSUJýDB[JPOJ PCCMJHBUPSJF BMUFSOBUJ B QFSJPEJ EJ JNCBSDP EJ NFTJ DJBTDVOP TV
OBWJNFSDBOUJMJNFSDJFQBTTFHHFSJCBUUFOUJCBOEJFSBJUBMJBOB
Principali materie di studio
/BWJHB[JPOFQJBOJýDB[JPOFEFMMBOBWJHB[JPOFTUBCJMJUËNBOFHHJPFTUJWBHHJP
JOHMFTFUFDOJDPJNQJBOUJEJQSPQVMTJPOFJNQJBOUJBVTJMJBSJEJCPSEPFMFUUSPUFDOJDBNBOVUFO[JPOFFSJQBSB[JPOFJOHMFTFUFDOJDP
Altre attività
Modulo di Allineamento
$PSTP EJ PSF QFS MBMMJOFBNFOUP EFJ EJQMPNJ OPO B JOEJSJ[[P NBSJUUJNP BM
EJQMPNBUFDOJDPOBVUJDP
Formazione continua
$PSTJQFSMBQSPGFTTJPOBMJ[[B[JPOFFMBHHJPSOBNFOUPEJQFSTPOFPDDVQBUF
Corsi per disoccupati
1FSDPSTJ GPSNBUJWJ ýOBO[JBUJ QFS MB SJRVBMJýDB[JPOF EJ QFSTPOF JO DFSDB EJ PDDVQB[JPOF
Progetti europei
1SPHFUUB[JPOF F QBSUFDJQB[JPOF B QSPHFUUJ ýOBO[JBUJ EBMM6OJPOF &VSPQFB
OFMMBNCJUPEFMMBGPSNB[JPOF
Attività di studio e ricerca
&MBCPSB[JPOF EJ TUVEJ SBDDPMUF TUBUJTUJDIF BOBMJTJ EJ NFSDBUP OFM TFUUPSF NBSJUUJNP
Per maggiori informazioni
8FCXXXBDDBEFNJBNBSJOBNFSDBOUJMFJU
156
GENOVA: MASTER DI I LIVELLO
IMPRENDITORIALITÀ E MANAGEMENT
*M QSPHFUUP OBUP OFM EBMMB $PNNJTTJPOF &EVDBUJPO EFM (SVQQP (JPWBOJ *NQSFOEJUPSJ EJ $POýOEVTUSJB (FOPWB TJ CBTB TV EVF QSFTVQQPTUJ GPOEBNFOUBMJ EB VO MBUP MB DPOTBQFWPMF[[B EFMMB HSBWJUË EFMMB DSJTJ ýOBO[JBSJB F
EFMMF SJDBEVUF EJ RVFTUB TVJ NFSDBUJ SFBMJ EBMMBMUSP MJEFB DIF QSPQSJP QFSDIÏ JO QSFTFO[B EJ VOB DSJTJ iTUSVUUVSBMFw F OPO EJ VOB TFNQMJDF GBTF SFDFTTJWBBMMJOUFSOPEJVOOPSNBMFDJDMPFDPOPNJDPDJTJBMBOFDFTTJUËEJFTQMPSBSFSJDFUUFOVPWF5SPWBSFTUSVNFOUJVUJMJJOQBSUJDPMBSFBSJTWFHMJBSFHMJanimal
spirits TPQJUJ EJ UBOUJ HJPWBOJ UBMFOUJ BTTVFGBUUJ BMMJEFB DIF JM GBSF JNQSFTB OPO
TJBVOPQ[JPOFQFSDPSSJCJMF*MQSPHFUUPDPTUSVJUPEJDPODFSUPDPOMF'BDPMUËEJ
&DPOPNJB F *OHFHOFSJB EFMM6OJWFSTJUË EFHMJ 4UVEJ EJ (FOPWB TJ Ò DPODSFUJ[[BUPOFMMBSFBMJ[[B[JPOFEJVO.BTUFS6OJWFSTJUBSJPEJ*MJWFMMPJOi*NQSFOEJUPSJBMJUË F .BOBHFNFOUw JOBVHVSBUP EPQP VO MBCPSJPTP JUFS BVUPSJ[[BUJWP B HFOOBJP $JSDB JM EFMMF PSF DPNQMFTTJWF EJ EJEBUUJDB TPOP BTTFHOBUF B
JNQSFOEJUPSJFNBOBHFSEJB[JFOEFBTTPDJBUFB$POýOEVTUSJB(FOPWBJONBTTJNB QBSUF HJPWBOJ JNQSFOEJUPSJ QSPQSJP B TPUUPMJOFBSF DPNF JM (SVQQP (JPWBOJ DPOTJEFSJ RVFTUJOJ[JBUJWB VO JOWFTUJNFOUP iTUSBUFHJDPw QFS JM GVUVSP EFMMBDJUUË(FOPWBÒVOBDJUUËSJDDBEJUBMFOUPDPOVOUBTTPEJMBVSFBUJGSBJQJá
BMUJ E*UBMJB FMB QSFTFO[B EJ *TUJUV[JPOJ 4DJFOUJýDIFEJ QSJNJTTJNP MJWFMMPBDPNJODJBSF EBMM*TUJUVUP *UBMJBOP EJ 5FDOPMPHJB $PMUJWBSF JM UBMFOUP F OPO SJVTDJSF B USBUUFOFSMP QFS NBODBO[B EJ PGGFSUB EJ MBWPSP RVBMJýDBUP Ò VO QSPCMFNB
DIF EFWF FTTFSF BGGSPOUBUP EB VOB EJWFSTB QSPTQFUUJWB µ OFDFTTBSJP DSFBSFMFDPOEJ[JPOJQFSDIÏJHJPWBOJSFDFQJTDBOPJMGBSFJNQSFTBDPNFVOBTDFMUB
QFSDPSSJCJMF 1FS BSSJWBSDJ Ò JOEJTQFOTBCJMF GPSOJSF MPSP RVFMMB iDBTTFUUB EFHMJ
BUUSF[[JwDIFJQFSDPSTJEJTUVEJPUSBEJ[JPOBMJBODIFTFEJBMUPMJWFMMPOPOTPOP
JOHSBEPEJPGGSJSF
Soggetti promotori
t (SVQQP(JPWBOJ*NQSFOEJUPSJEJ$POýOEVTUSJB(FOPWB
t 'BDPMUËEJ&DPOPNJBEFMM6OJWFSTJUËEFHMJ4UVEJEJ(FOPWB
t 'BDPMUËEJ*OHFHOFSJBEFMM6OJWFSTJUËEFHMJ4UVEJEJ(FOPWB
t 1FSGPSN $FOUSP EJ 'PSNB[JPOF 1FSNBOFOUF EFMM6OJWFSTJUË EFHMJ 4UVEJ EJ
(FOPWB
Obiettivi
*M.BTUFSJOUFOEFPGGSJSFBHJPWBOJMBVSFBUJPDDVQBUJFOPODPOPTDFO[FUFPSJDIF NFUPEPMPHJDIF F QSBUJDIF QFS JOUSBQSFOEFSF VOBWWFOUVSB JNQSFOEJUPSJBMF BQQSPGPOEFOEP DPOPTDFO[F TQFDJýDIF JOEJTQFOTBCJMJ QFS BWWJBSF HFTUJSF
FGBSFDSFTDFSFVOBUUJWJUËFDPOPNJDB
*M 1SPHSBNNB NJSB BE PGGSJSF TUSVNFOUJ OFDFTTBSJ QFS BGGSPOUBSF F WBMVUBSF J
QSPCMFNJB[JFOEBMJFMFSFMBUJWFDPNQFUFO[FNBOBHFSJBMJBUUSBWFSTPVOBNFUPEPMPHJB EJ BQQSPDDJP BJ QSPCMFNJ EFMMJNQSFTB DIF DPOTFOUB þFTTJCJMJUË F DBQBDJUËEJBEBUUBNFOUPBMMJOOPWB[JPOFOFMMBHFTUJPOFEJVOBUUJWJUËJNQSFOEJUPSJBMF
157
"UUSBWFSTPMBQBSUJDPMBSFBSUJDPMB[JPOFEJEBUUJDBFVOBEPDFO[BNJTUBBDDBEFNJDBFJNQSFOEJUPSJBMFBMQSPHFUUPBEFSJTDPOPNPMUFHSBOEJFQJDDPMFJNQSFTFJOEVTUSJBMJFEJTFSWJ[JBEFSFOUJB$POýOEVTUSJB(FOPWB
JM.BTUFSPGGSFMJOEJWJEVB[JPOF DPOHJVOUB EFMMF UFNBUJDIF UJQJDIF EFMMJNQSFTB BM ýOF EJ GBWPSJSF
MPTWJMVQQPEJDPOPTDFO[FFDPNQFUFO[FNBOBHFSJBMJJNNFEJBUBNFOUFTQFOEJCJMJ OFM NPOEP EFM MBWPSP OPODIÏ VUJMJ QFS BWWJBSF VO QSPHFUUP JNQSFOEJUPSJBMF0MUSFBTWJMVQQBSFDPNQFUFO[FNBOBHFSJBMJJMQSPHSBNNBBUUSBWFSTPMB
DPTUBOUF JOUFSB[JPOF GSB TUVEFOUJ F JNQSFOEJUPSJ NJSB B GBWPSJSF MB QPTTJCJMJUË EJ QSFTFOUBSF BE VOB QMBUFB EJ JOWFTUJUPSJ RVBMJýDBUJ MF JEFF JNQSFOEJUPSJBMJ
DPODSFUJ[[BUFEBHMJTUVEFOUJOFJ1SPKFDU8PSL
Attività
*M.BTUFSIBVOBEVSBUBEJNFTJFQSFWFEFPSFDPNQMFTTJWFEJGPSNB[JPOFUFPSJBQSBUJDBTUBHF
DPTÖTVEEJWJTF
t
t
t
t
PSFEJEJEBUUJDBJOBVMB
PSFEJTUVEJPJOEJWJEVBMF
PSFEJTUBHFPEFEJDBUFBMMPTWJMVQQPJNQSFOEJUPSJBMF
PSFEJQSPKFDUXPSL
-BUUJWJUËEJEBUUJDBÒPSHBOJ[[BUBTVUSFBSFFDJBTDVOBEFMMFRVBMJBSUJDPMBUBJO
NPEVMJ /FMMBNCJUP EJ DJBTDVO NPEVMP TPOP QSFWJTUF BUUJWJUË EJ EPDFO[B UFTUJNPOJBO[FEJB[JFOEFJOUFSWFOUJEJFTQFSUJMBCPSBUPSJFEFTFSDJUB[JPOJ
-FUSFNBDSPBSFFTPOPMFTFHVFOUJ
Fondamenti del Management PSF DGV
TVEEJWJTB JO NPEVMJEJEBUUJDJDIFDPQSPOPUVUUFMFBSFFEJDPNQFUFO[BEJVONBOBHFSJNQSFOEJUPSF NBSLFUJOH TUSBUFHJDPDPNVOJDB[JPOF EJNQSFTB ýOBO[BF DPOUSPMMP
EJHFTUJPOFPQFSBUJPOTNBOBHFNFOUDPSQPSBUFMBXTUSBUFHJBFMBCPSB[JPOFEJVOCVTJOFTTQMBO*$5HFTUJPOFEFMMFSJTPSTFVNBOF
Competenze trasversali e orientamento PSF DGV
TVEEJWJTF JO
QSPCMFN TPMWJOH DPNVOJDBSF JM QSPHFUUP MBWPSBSF JO HSVQQP F DBQBDJUË EJ
TJOUFTJ
Mentoring/Stage e Project Work
Destinatari
*M QSPHFUUP Ò SJWPMUP B MBVSFBUJ JO RVBMTJBTJ EJTDJQMJOB TJB EFM WFDDIJP DIF EFM
OVPWPPSEJOBNFOUPDPOQSFGFSFO[BBJýOJEFMMBNNJTTJPOFQFSDPMPSPJRVBMJ
QPTTBOPTVQQPSUBSFMBDBOEJEBUVSBDPOVOBQSPQSJBJEFBJNQSFOEJUPSJBMFDIF
MBQBSUFDJQB[JPOFBM.BTUFSJEFBMNFOUFQPTTBBJVUBSFBDPODSFUJ[[BSF
Per maggiori informazioni
8FC XXXDPOýOEVTUSJBHFJU@@@@NBTUFS@NBOBHFNFOU@JNQSFOEJUPSJBMJUB@
BTQY
158
FIRENZE: IL NETWORK PER LA FORMAZIONE
$POýOEVTUSJB 'JSFO[F IB SFBMJ[[BUP VO WFSP F QSPQSJP OFUXPSL EJ GPSNB[JPOF QSPGFTTJPOBMF NFUUFOEP B GBUUPS DPNVOF MF BUUJWJUË DPOEPUUF EB 1PMJNPEB
4DVPMB EJ 4DJFO[F "[JFOEBMJ 4DVPMB EJ 5FDOPMPHJF *OEVTUSJBMJ 4DVPMB 1SPGFTTJPOBMF&EJMF"MUB4DVPMBEJ1FMMFUUFSJB*UBMJBOB.BHHJP'JPSFOUJOP'PSNB[JPOF
Polimoda
1PMJNPEBÒVODFOUSPEJBMUBGPSNB[JPOFQFSJMTFUUPSFNPEBSJDPOPTDJVUPBMJWFMMP JOUFSOB[JPOBMF 'PSNB UVUUJ J QSJODJQBMJ QSPýMJ EFM TFUUPSF o EBM EFTJHO BM
NBSLFUJOH F NBOBHFNFOU BMMB DPNVOJDB[JPOF o JO DPTUBOUF DPOUBUUP DPO JM
NPOEPEFMMFJNQSFTF1PMJNPEBPGGSFBHMJTUVEFOUJVOBGPSNB[JPOFQSPGFTTJPOBMF EJ RVBMJUË JO TJOUPOJB DPO MF FTJHFO[F EFMMF B[JFOEF DSFBOEP VOB TUSFUUB
DPMMBCPSB[JPOFUSBNPOEPBDDBEFNJDPFSFBMUËQSPEVUUJWBHBSBOUFOEPVODPTUBOUFDPOGSPOUPDPOJMQBOPSBNBJOUFSOB[JPOBMF
Scuola di Scienze Aziendali
-B 4DVPMB EJ 4DJFO[F "[JFOEBMJ TWPMHF JM QSPQSJP JNQFHOP GPSNBUJWP JO DPMMBCPSB[JPOF DPO "[JFOEF F *TUJUVUJ EJ 4UBUJ 6OJUJ $BOBEB (JBQQPOF "VTUSBMJB$JOB5BJXBO"SHFOUJOB$JMF3VTTJB*OHIJMUFSSB(FSNBOJB'SBODJB4JOHBQPSF'JMJQQJOF4QBHOB4WF[JB0MBOEB#FMHJP-VTTFNCVSHPDPOTUBHFT
EJTUVEFOUJFQSPHSBNNJ EJEBUUJDJ DPOHJVOUJ-BGPSNB[JPOF Ò QSPHFUUBUBTVMMB
CBTFEFMDPTUBOUFSBDDPSEPDPOMFFTJHFO[FEFMMFJNQSFTFBUUJWBNFOUFDPJOWPMUF OFMMB EJEBUUJDB -B 4DVPMB EJ 4DJFO[F "[JFOEBMJ SBQQSFTFOUB VO WFSP F
QSPQSJP.BTUFSJO#VTJOFTT"ENJOJTUSBUJPOQFSEJQMPNBUJFCBTBMBTVBPGGFSUB
GPSNBUJWBTVQFSDPSTJEJFMFWBUPMJWFMMPRVBMJUBUJWP
Scuola Superiore di Tecnologie Industriali
-B 4DVPMB TJ QSPQPOF EJ SJTQPOEFSF BJ NVUBNFOUJ EFMMF JNQSFTF F EFM NFSDBUP DIF SJDIJFEPOP PHHJ OFMMF BSFF MFHBUF BMMF UFDOPMPHJF ýHVSF QSPGFTTJPOBMJ B TFNQSF QJá BMUB TQFDJBMJ[[B[JPOF -P TUSFUUP F DPOUJOVP SBQQPSUP
EJBUUJWBDPMMBCPSB[JPOFDPOMFJNQSFTFQFSNFUUFEJQSPQPSSFQSPHFUUJEJGPSNB[JPOF F SJRVBMJýDB[JPOF QSPGFTTJPOBMF NJSBUJ FE FGýDBDJ DIF TJ DPODSFUJ[[BOP OFMMJOTFSJNFOUP JO TUBHF B[JFOEBMF DPO BMUB QPTTJCJMJUË EJ JOTFSJNFOUP
DPODPOUSBUUP
Alta Scuola di Pelletteria Italiana
-B 4DVPMB Ò JM QVOUP EJ SJGFSJNFOUP QFS MB GPSNB[JPOF QSPGFTTJPOBMF F MB TQFDJBMJ[[B[JPOF OFM TFUUPSF QFMMFUUFSJB F QPMP EJ BUUSB[JPOF QFS HMJ PQFSBUPSJ EFM
TFUUPSF VO MVPHP EJ JODPOUSP JO DVJ TJ TDBNCJBOP MF JEFF F TJ DSFBOP MF QSFNFTTFQFSJMGVUVSPEFMMBQFMMFUUFSJBJUBMJBOBEJMVTTP
-B4DVPMBÒJOHSBEPOPOTPMPEJGPSNBSFýHVSFQSPGFTTJPOBMJBMUBNFOUFTQFDJBMJ[[BUF OFM TFUUPSF MVYVSZ NB EJ BTTFDPOEBSF JO UFNQP SFBMF MB EPNBOEB
EJ JOOPWB[JPOF F MB DSFTDFOUF OFDFTTJUË EJ GPSNB[JPOF EFUUBUB EBMMB DPTUBOUF
FWPMV[JPOFUFDOPMPHJDB
159
Maggio Fiorentino Formazione
.BHHJP 'JPSFOUJOP 'PSNB[JPOF Ò MBDDBEFNJB EJ BMUB GPSNB[JPOF EFM 5FBUSP
EFM.BHHJP.VTJDBMF'JPSFOUJOPOBUBOFMDPOMPCJFUUJWPEJQFSGF[JPOBSF
FDPNQMFUBSFMBQSFQBSB[JPOFEJHJPWBOJUBMFOUJBMUFSNJOFEFMMPSPQFSDPSTPEJ
TUVEJUSBEJ[JPOBMJPGGSFOEPMPSPMPQQPSUVOJUËVOJDBEJGBSFFTQFSJFO[BDPODSFUBTVMQBMDPTDFOJDPEJVOPEFJQJáQSFTUJHJPTJUFBUSJMJSJDJEFMNPOEP
Scuola Professionale Edile di Firenze
-B4DVPMB1SPGFTTJPOBMF&EJMFEJ'JSFO[F41&'
OBTDFOFM*OQSJODJQJP
JEFTUJOBUBSJEFJDPSTJFSBOPFTDMVTJWBNFOUFJNVSBUPSJTVDDFTTJWBNFOUFTPOPTUBUJFTUFTJBEBMUSFTQFDJBMJ[[B[JPOJEFMDPNQBSUPFEJMFFBGýOJDPSTJQFS
HFPNFUSJ QFS BSDIJUFUUJ DPSTJ EJ NBOBHFNFOU DPSTJ QFS TDBMQFMMJOJ MBTUSJDBUPSJ TUVDDBUPSJ SFTUBVSBUPSJ TFNQSF DPO MP TDPQP EJ GPSOJSF VOB GPSNB[JPOF
EJBMUBRVBMJUËJOUVUUJHMJBNCJUJEFMMFDPTUSV[JPOJFEFMSFTUBVSPEFMMBSDIJUFUUVSBJOUFHSBOEPFTWJMVQQBOEPMFBUUJWJUËEJEBUUJDIFDPOJMSFTUBVSPEFJCFOJBSUJTUJDJFEFMQBFTBHHJP
Per maggiori informazioni
8FCXXXDPOýOEVTUSJBýSFO[FJU
160
PADOVA: PARIMUN
PARTENARIATO ATTIVO DI RICERCA IMPRESE-UNIVERSITÀ
Obiettivo
*M 1SPHFUUP 1"3*.6/ TJ QSPQPOF DPNF VO FTQFSJNFOUP EJ SJDFSDB EJ OVPWF
NPEBMJUË EJ DPMMBCPSB[JPOF 6OJWFSTJUË*NQSFTB TPQSBUUVUUP OFM DBNQP EFMMF TDJFO[F VNBOF DPO MJOUFOUP EJ BUUVBSF VO QBSUFOBSJBUP BUUJWP OFM RVBMF MJNQSFTB QPTTB USBSSF QSPýUUP EBMMP TWJMVQQP EFMMF DPOPTDFO[F FMBCPSBUF EBM NPOEP EFMMB SJDFSDB BDDBEFNJDB F MVOJWFSTJUË QPTTB B TVB WPMUB QFS
MBSJDFSDBTUFTTBFQFSMBEJEBUUJDBJTUJUV[JPOBMFUSBSSFCFOFýDJPEBMMFTQFSJFO[BEBMMFQSBUJDIFHFTUJPOBMJFEBHMJBQQPSUJEJTBQFSFEFMMJNQSFTB"TPTUFOFSF MJNQFHOPFMB QBSUFDJQB[JPOFEFMM6OJWFSTJUËEFHMJ4UVEJEJ1BEPWBF EFMMF
*NQSFTF EFM 7FOFUP JO RVFTUP 1SPHFUUP Ò MB DPOWJO[JPOF DIF BODIF MF 'BDPMUË 6NBOJTUJDIF QPTTBOP F EFCCBOP DPOUSJCVJSF BUUJWBNFOUF BMMB QSPNP[JPOF
EJ VOB SJOOPWBUB DVMUVSB EFMMB DFOUSBMJUË EFMMB QFSTPOB F EFMMB GPSNB[JPOF OFM
NPOEPQSPEVUUJWP
*M 1SPHFUUP 1"3*.6/ TJ DPOUSBEEJTUJOHVF QFSUBOUP DPNF VOJOJ[JBUJWB EJ JODPOUSP F EJ DPNVOJDB[JPOF DPO JM NPOEP QSPEVUUJWP F DPO MF SFBMUË PSHBOJ[[BUJWF EFM 7FOFUP BMMP TDPQP QSJPSJUBSJP F JOOPWBUJWP EJ DPTUSVJSF TJOFSHJDBNFOUF DPOPTDFO[F F DPNQFUFO[F DPOEJWJTF F VUJMJ BE FOUSBNCJ PMUSF MF
USBEJ[JPOBMJFTQFSJFO[FEJTUBHFFUJSPDJOJ
Attività
/FMMB QSPTQFUUJWB EJ QSPNVPWFSF FTQFSJFO[F EJ University-Business Dialogue
1"3*.6/SFBMJ[[BEFJ QSPHFUUJEJSJDFSDBDPOEPUUJEBTQFDJBMJ[[BOEJEFJ$PSTJ
EJ-BVSFB.BHJTUSBMFJO4DJFO[FEFMMB'PSNB[JPOF$POUJOVBFJO1SPHSBNNB[JPOF F (FTUJPOF EFJ 4FSWJ[J &EVDBUJWJ 4DPMBTUJDJ F 'PSNBUJWJ JO QBSUFOBSJBUP
DPO BMUSFUUBOUF B[JFOEF EFM UFSSJUPSJP $JBTDVOB SJDFSDB DPOEVDF MP TQFDJBMJ[[BOEP BMMFMBCPSB[JPOF EFMMB UFTJ EJ MBVSFB NBHJTUSBMF µ JM ricercatore junior B
DIJBSJSFFUSBEVSSFVOiQSPCMFNBB[JFOEBMFwJOVOQSPCMFNBEJSJDFSDBJOFSFOUFMBGPSNB[JPOFMPSHBOJ[[B[JPOFFQJáBNQJBNFOUFMBHFTUJPOFEFMMFSJTPSTF
VNBOF F MBRVBMJUË EFJ TFSWJ[J *MDPNVOF MBWPSPDIF 6OJWFSTJUË F *NQSFTB JOUSBQSFOEPOPFDIFTJBSUJDPMBJOUPSOPBMMBýHVSBBUUJWBEFMHJPWBOFSJDFSDBUPSF
EPWSË DPOEVSSF HMJ JOUFSMPDVUPSJ HSB[JF BMMB MPSP TJOFSHJB BE VOB SJTQPTUB WBMJEB QFS FOUSBNCJ DIF TPEEJTý VO DSJUFSJP EJ iVUJMJUËw QFS MB[JFOEB F VO DSJUFSJPEJiTDJFOUJýDJUËwQFSMPTQFDJBMJ[[BOEPSJDFSDBUPSFFEVORVFQFSMBDPNVOJUËBDDBEFNJDB
Destinatari
.POEPBDDBEFNJDPFNPOEPEFMMFJNQSFTF
Per maggiori informazioni
8FCXXXTDGPSNVOJQEJU1BSJNVNQBSJNVNIUNM
&NBJMQSPHQBSJNVO!TDGPSNVOJQEJU
161
VICENZA: START-UP PRIMO MIGLIO
*M QSPHFUUP QSFTFOUBUP EBM (SVQQP (JPWBOJ EJ $POýOEVTUSJB 7JDFO[B IB MPCJFUUJWPEJTFHVJSFQFSVOBOOPJQSJNJQBTTJEJTUBSUVQSFBMJ[[BUFTVMUFSSJUPSJP
WJDFOUJOPFWFOFUP
-JOJ[JBUJWB QSFWFEF MB SFBMJ[[B[JPOF EJ VOB TFEF EPWF J HJPWBOJ DPO JEFF JNQSFOEJUPSJBMJJOOPWBUJWFQPTTBOPBWFSFJNF[[JQFSDPODSFUJ[[BSMFMPDBMJNVOJUJ
EJ1$8J'JQFSJMDPMMFHBNFOUPJOUFSOFUTBMFSJVOJPOJGBY
4JUSBUUBEJVOQSF
JODVCBUPSF EJ RVFMMF DIF QPTTPOP FTTFSF MF QPUFO[JBMJ B[JFOEF JOOPWBUJWF JO
HSBEPEJQSPEVSSFSFEEJUPFTWJMVQQP
/FM QSPHFUUP TJ Ò JNNBHJOBUP EJ SFBMJ[[BSF DPMMBCPSB[JPOJ DPO MF "TTPDJB[JPOJ F HMJ 0SEJOJ QSPGFTTJPOBMJ QFS TVQQPSUBSF MF HJPWBOJ JNQSFTF OFHMJ BTQFUUJ UFDOJDJ F OFMMB WFSJýDB EFMMF JEFF OPODIÏ QFS MBUUJWB[JPOF EFMMJNQSFTB WFSBFQSPQSJB
µ QSFWJTUB BODIF MB DPMMBCPSB[JPOF EFMMF 6OJWFSTJUË QFOTBUB JO BOBMPHJB BJ
iDBNQVTwBNFSJDBOJ/FMM"SFBEFEJDBUBBi1SJNP.JHMJPwMFY'JFSBEJ7JDFO[B
Ò QSFTFOUF VOB TVQFSýDJF QFS BDDPHMJFSF QSPHFUUJ MPDBMJ MFHBUJ BMMBSUF BSDIJUFUUPOJDB F VSCBOJTUJDB QFS SJRVBMJýDBSF MB [POB F NFUUFSMB B EJTQPTJ[JPOF
EFMMFOVPWFHFOFSB[JPOFEFMMBDJUUË
*M QSPHSBNNB JOPMUSF NJSB B DSFBSF DPMMBCPSB[JPOJ TUSBUFHJDIF BODIF GVPSJ EBMMB 1SPWJODJB EJ 7JDFO[B DPJOWPMHFOEP J (JPWBOJ EJ $POýOEVTUSJB 7FSPOB
QFSMBODJBSFVOBTJOFSHJBTUSBUFHJDBUSBJEVFDFOUSJJOEVTUSJBMJ
*M QSPHFUUP 1SJNP .JHMJP Ò JM UFS[P QSFJODVCBUPSF EJ TUBSU VQ OFM 7FOFUP EPWFDJTPOPHJËFTQFSJFO[FTJNJMJB5SFWJTPMB)'BSN
FB1BEPWBJM-BCPSBUPSJP.
-F QPUFO[JBMJ BHHSFHB[JPOJ QPTTPOP FTTFSF VOP TUSVNFOUP QFS SJEVSSF J DPTUJ
FQSPQPSSFDPONBHHJPSFGPS[BJQSPHFUUJOFMUFSSJUPSJP
Per maggiori informazioni
8FCXXXBTTJOEWJJU
162
BARI: ITS PER LA MECCATRONICA
-*54i"OUPOJP$VDDPWJMMPwEJ#BSJIBDPNFDBQPýMBM*TUJUVUPUFDOJDP.BSDPOJ
EJ#BSJFEÒEFEJDBUPBM4JTUFNB.FDDBOJDP.FDDBUSPOJDP
$POýOEVTUSJB #BSJ F #BU F JO QBSUJDPMBSF MB TVB 4F[JPOF .FDDBOJDB&MFUUSJDB
FE&MFUUSPOJDBÒFOUSBUBBGBSQBSUFEFMMBi'POEB[JPOF*54$VDDPWJMMPwDPMMBCPSBOEPDPOM*TUJUVUPUFDOJDP.BSDPOJQFSGBWPSJSFJMDPJOWPMHJNFOUPEJB[JFOEFFOUJEJGPSNB[JPOFJTUJUV[JPOJBDDBEFNJDIFFJTUJUVUJTDPMBTUJDJ
-"TTPDJB[JPOF IB DPOUSJCVJUP BMMF TDFMUF EJEBUUJDIF QBSUFDJQBOEP BUUJWBNFOUF BMMBOBMJTJ EFJ GBCCJTPHOJ GPSNBUJWJ EFM UFSSJUPSJP F BMMB DPOTFHVFOUF QSPHFUUB[JPOFEFJQFSDPSTJEJTUVEJPDPJOWPMHFOEPBODIFJNQSFOEJUPSJFEFTQFSUJOFM
SVPMPEJEPDFOUJ*MEFJEPDFOUJQSPWJFOFEBMMFB[JFOEF
0CJFUUJWPÒSBGGPS[BSFJSBQQPSUJGSBTDVPMBFJNQSFTFBUUSBWFSTPVOBQVOUVBMFBOBMJTJEFJGBCCJTPHOJQSPGFTTJPOBMJFTQSFTTJEBMMFJNQSFTFFBUUJWBSFJMDPJOWPMHJNFOUP EFHMJ JNQSFOEJUPSJ F EFJ EJSJHFOUJ B[JFOEBMJ OPO TPMP OFMMB DPTUJUV[JPOF EFMM*54 QFS MB .FDDBUSPOJDB EJ #BSJ NB BODIF OFMMF BUUJWJUË EJEBUUJDIF
EFMM*54TUFTTP
Per maggiori informazioni
8FCXXXJUTNFDDBUSPOJDBQVHMJBJUJUT
163
ELIS: SCUOLA E UNIVERSITÀ IN CONSORZIO CON 40 AZIENDE
&-*4ÒVOFOUFEJGPSNB[JPOFOPQSPýUEJ3PNBDIFJODPMMBCPSB[JPOFDPO
USB MF QJá JNQPSUBOUJ B[JFOEF B MJWFMMP OB[JPOBMF F JOUFSOB[JPOBMF SJVOJUF JO VO
DPOTPS[JPJM$POTPS[JP&-*4
PSHBOJ[[BDPSTJFNBTUFSDPOMPCJFUUJWPEJJOTFSJSFJOB[JFOEBJNJHMJPSJUBMFOUJ
%BM EBUB EFMMB TVB OBTDJUB PCJFUUJWP EFMM&-*4 Ò GBWPSJSF MJODPOUSP USB
EPNBOEB F PGGFSUB EJ MBWPSP QSPNVPWFOEP MJOUFHSB[JPOF USB TDVPMF VOJWFSTJUË F JNQSFTF USBNJUF QFSDPSTJ GPSNBUJWJ DIF EBOOP BHMJ TUVEFOUJ DPNQFUFO[F UFDOJDIF F QSPGFTTJPOBMJ SFBMNFOUF SJDIJFTUF EBMMF B[JFOEF * DPSTJ TPOP
ýOBO[JBUJ EB CPSTF EJ TUVEJP EFMMF B[JFOEF EFM $POTPS[JP &-*4 P EB ýOBO[JBNFOUJQVCCMJDJ1FOTBUJSJDIJFTUJFQSPHFUUBUJJOQBSUOFSTIJQDPOJMTFUUPSFHuman ResourcesEFMMFB[JFOEFDPOTPS[JBUFPGGSPOPVOplacementQSPTTJNPBM
BQPDIJNFTJEBMMBýOFEFMMFBUUJWJUËEJEBUUJDIF
Le aziende del Consorzio ELIS
"DDFOUVSF "DFB "$* *OGPSNBUJDB "MDBUFM-VDFOU "MNBWJWB "." "/"4
"UBD#JSSB1FSPOJ#5*UBMJB#VTJOFTT*OUFHSBUJPO1BSUOFST$$*""EJ3PNB&/*$PSQPSBUF6OJWFSTJUZ&SJDTTPO5FMFDPNVOJDB[JPOJ'BTUXFC)Q&OUFSQSJTF 4FSWJDFT *UBMJB *#. *UBMJB *UBMDFNFOUJ *UBMUFM .*1 1PMJUFDOJDP EJ
.JMBOP/PLJB4JFNFOT/FUXPSLT)PMEJOH1PTUFJUBMJBOF4FMFY$PNNVOJDBUJPOT4JSBN4,:*UBMJB5FMFDPN*UBMJB5IBMFT"MFOJB4QBDF*UBMJB5SFOJUBMJB
7PEBGPOF 0NOJUFM 8JOE 5FMFDPNVOJDB[JPOJ "VUPTUSBEF QFS M*UBMJB $FGSJFM 1PMJUFDOJDPEJ.JMBOP$JTDP4ZTUFNT*UBMZF'.&.$$PNQVUFS4ZTUFN*UBMJB &OFM )( *UBMJB )1 JUBMJBOB *44 *OUFSOBUJPOBM -VJTT (VJEP $BSMJ 3"*
4VO .JDSPTZTUFNT *UBMJB 7BMVF 5FBN "UBD 0GýDJOB (SBOEJ 3FWJTJPOJ 3PNB$B4SM6OJQFSTPOBMF&OFMTJ4FSWJ[J*OUFHSBUJ&WFSJT*UBMJB/FX&OFSHZ3BJ/FU4PHFUFM5FDOPSBE*UBMJB
Formazione professionale di inserimento al lavoro
SAFI ELIS
Istituto Professionale Servizi per l’Enogastronomia e l’Ospitalità Alberghiera
$PSTP RVJORVFOOBMF QFS MB NBUVSJUË QFS SBHB[[F JO QPTTFTTP EJ MJDFO[B NFEJBFDPOMBQBTTJPOFQFSJMTFUUPSFFOPHBTUSPOPNJDP
SAME
Scuola Alberghiera Mediterranea SAME di Palermo
$PSTP EJ GPSNB[JPOF QSPGFTTJPOBMF DPO SFTJEFO[JBMJUË PQ[JPOBMF QFS SBHB[[F
JOQPTTFTTPEJMJDFO[BNFEJB
Operatore Orologiaio
'PSNB[JPOF QPTU MJDFO[B NFEJB QFS EJWFOUBSF UFDOJDJ JO HSBEP EJ SFTUBVSBSF
SJDPTUSVJSFQBSUJNFDDBOJDIFFDPNQPOFOUJEJRVBMTJBTJUJQPEJPSPMPHJP
Operatore Elettrico
'PSNB[JPOF QPTU MJDFO[B NFEJB QFS EJWFOUBSF FMFUUSJDJTUJ TQFDJBMJ[[BUJ JO EPNPUJDBFGPUPWPMUBJDP
164
Operatore Elettronico
'PSNB[JPOFQPTUMJDFO[BNFEJBQFSJNQBSBSFBJOTUBMMBSFFDPOýHVSBSFSFUJEJ
DPNQVUFS
Operatore Meccanico
'PSNB[JPOFQPTUMJDFO[BNFEJBQFSPDDVQBSTJEJHFTUJPOFNBOVUFO[JPOFFSJQBSB[JPOFEJNBDDIJOBSJJOEVTUSJBMJ
Formazione per diplomandi e diplomati
Linguaggi & Tecnologie Multimediali
1FS OFPEJQMPNBUJ DIF EFTJEFSJOP FTTFSF JO HSBEP EJ QSPHFUUBSF F TWJMVQQBSF
DPOUFOVUJNVMUJNFEJBMJBODIFTGSVUUBOEPFJOUFHSBOEPMFUFDOPMPHJFWeb 2.0F
mobile BUUSBWFSTPUFSNJOBMJQPSUBUJMJFWPMVUJ
IT Systems Architect
1FS OFPEJQMPNBUJ DIF JNQBSBOP B HFTUJSF TJTUFNJ JOUFHSBUJ JOGPSNBUJDJ F EJ UFMFDPNVOJDB[JPOJDPOQBSUJDPMBSFBUUFO[JPOFBMMBTJDVSF[[B
Operations & Maintenance
1FS OFPEJQMPNBUJ DIF WFOHPOP GPSNBUJ QFS FTBNJOBSF F HFTUJSF J QSPDFTTJ
QSPEVUUJWJ F NBOVUFOUJWJ OFMMF B[JFOEF EJ TFSWJ[J BM ýOF EJ BVNFOUBSF JM MJWFMMPEJBGýEBCJMJUËRVBMJUËTPTUFOJCJMJUËFBOUJDJQBOEPMJOTPSHFO[BEJBOPNBMJF
FEJTTFSWJ[J
Reti e Sistemi Informativi
'PSNB[JPOFUFDOJDBDFSUJýDBUB$JTDP4ZTUFNTF0SBDMF4VO
3FUJ*14JTUFNJ
DPOTQFDJBMJ[[B[JPOFJO/FUXPSLJOH4FDVSJUZ7PJDFPWFS*1%BUB$FOUFS
Sviluppo, Applicazioni e Servizi
'PSNB[JPOF UFDOJDB DFSUJýDBUB 0SBDMF4VO
TWJMVQQP EJ BQQMJDBUJWJ JO BNCJFOUF+BWBDPOTQFDJBMJ[[B[JPOF0CKFDUJWF$FBQQMJDB[JPOFJ1IPOF"OESPJE
QMBUGPSN)5.-+BWBTDSJQU
Formazione per laureandi e laureati
School of Future Leaders
3JWPMUB B TUVEFOUJ VOJWFSTJUBSJ QSFWFEF OFMMBSDP EJ VO BOOP JODPOUSJ case
studyFBGýBODBNFOUPDPOtop managerEFMMFB[JFOEFJUBMJBOFFTUFTVSBEFMMB
UFTJEJMBVSFBQBSUFOEPEBVOQSPHFUUPB[JFOEBMFSFBMF
Junior Consulting
3JWPMUPBJNJHMJPSJMBVSFBOEJNBHJTUSBMJJOEJTDJQMJOFUFDOJDIFFEFDPOPNJDIF
QSPWFOJFOUJ EBMMF VOJWFSTJUË JUBMJBOF F TUSBOJFSF QFS NBTTJNJ[[BSF JM WBMPSF
EFM UFNQP EFEJDBUP BMMB TUFTVSB EFMMB UFTJ EJ MBVSFB DPOJVHBOEPOF FE FTBMUBOEPOFHMJBTQFUUJBDDBEFNJDJBUUSBWFSTPVOFTQFSJFO[BMBWPSBUJWBEJBMUPMJWFMMP
Talent Camp
1FS HJPWBOJ MBVSFBUJ P MBVSFBOEJ NBHJTUSBMJ JO EJTDJQMJOF UFDOJDP TDJFOUJýDIF
PSJFOUBUJ BMMJOTFSJNFOUP QSPGFTTJPOBMF OFM TFUUPSF EFMMF UFDOPMPHJF JOGPSNBUJDIFBUUSBWFSTPVOBjob experienceEJTFJNFTJFEJtraining TQFDJBMJTUJDPGVO[JPOBMFBMMFTQFSJFO[BQSPGFTTJPOBMFFPSJFOUBUPBDFSUJýDB[JPOJJOEVTUSJBMJHFOFSBMNFOUF$JTDPP0SBDMF
165
HR Academy
%FTUJOBUP B HJPWBOJ MBVSFBUJ NBHJTUSBMJ JO NBUFSJF VNBOJTUJDIF P FDPOPNJDIF
DPOVOGPSUFJOUFSFTTFQFSMBNCJUPEFMMFSJTPSTFVNBOF
Per maggiori informazioni
8FCXXXFMJTPSH
166
6.4. Management scolastico
Nell’ambito della formazione alla managerialità sono numerosi gli interventi formativi realizzati dalle Associazioni industriali, sia per sensibilizzare gli imprenditori ad un investimento nell’innovazione e nella formazione del capitale umano, sia per coinvolgere i dirigenti scolastici e
i docenti, in un percorso di formazione integrata che possa creare sviluppo di sistema. È evidente che solo una diversa governance potrà far
davvero percepire il rinnovamento della comunità educativa promuovendo il “buon governo” delle istituzioni scolastiche e universitarie. In particolare il mondo delle imprese e la sua classe dirigente possono essere
protagonisti nell’avvicinamento dell’istruzione tecnica (secondaria e terziaria) al mercato del lavoro, coinvolgendo gli imprenditori nei Comitati
tecnico-scientifici delle scuole e nei consigli di indirizzo degli ITS.
167
I TURISMI
-FTQFSJFO[B EF I Turismi Ò QBSUJUB OFM MVHMJP EFM DPNF JOJ[JBUJWB JOUFSSFHJPOBMF QFS MB DPNQFUJUJWJUË EFM .F[[PHJPSOP JEFBUB QSPNPTTB F ýOBO[JBUB EB 'POEJSJHFOUJ DPO JM QBUSPDJOJP EFMMB $PNNJTTJPOF OB[JPOBMF JUBMJBOB QFS
M6/&4$0 FE JO DPMMBCPSB[JPOF DPO MF "TTPDJB[JPOJ EFHMJ JOEVTUSJBMJ F EFJ EJSJHFOUJ EJ TFJ BSFF B GPSUF WPDB[JPOF UVSJTUJDB 4BMFSOP DPO MF EVF DPTUJFSF
"NBMýUBOBF$JMFOUBOBMB#BTJMJDBUB-FDDFFMBQFOJTPMB4BMFOUJOB$PTFO[B
DPOMB4JMBJM1PMMJOPFMBDPTUBDBMBCSB4JSBDVTBFJM7BMEJ/PUPMB4BSEFHOB
DPO"MHIFSPMB(BMMVSBFMB$PTUB4NFSBMEB
6OJOJ[JBUJWB BNQJB F BNCJ[JPTB DIF IB DPJOWPMUP JO VO VOJDP QFSDPSTP EJ GPSNB[JPOFOFUXPSLJOHFTQFSJNFOUB[JPOFNBOBHFSEFMTFUUPSFQSJWBUPFQVCCMJDPPQFSBOUJOFMMBýMJFSBEFMUVSJTNPOFMMBTVBBDDF[JPOFQJáBNQJBFEJOUFSSJUPSJ
DPODBSBUUFSJTUJDIFDPNVOJNBBODIFDPOTQFDJýDIFQFDVMJBSJUËFEFTJHFO[F
4J Ò FWJEFO[JBUB TJO EB TVCJUP MB DBSFO[B EJ VOB DMBTTF NBOBHFSJBMF OFMMB ýMJFSBUVSJTUJDBEFM.F[[PHJPSOPJONPMUJDBTJOPOTVGýDJFOUFNFOUFGPSNBUBQFS
WJODFSF MB TýEF EFMMB DPNQFUJUJWJUË F EFMMB DSFTDJUB EFJ UFSSJUPSJ * 5VSJTNJ IB
UFOUBUP RVJOEJ EJ SJTQPOEFSF BE VOP TDBSTP JOWFTUJNFOUP TVMMF RVBMJýDIF BE
VOBQQSPDDJPTQFTTPBSUJHJBOBMFBMTFSWJ[JPUVSJTUJDPFBEVOBEFCPMF[[BMFHBUBBMMFUJQJDIFDBQBDJUËNBOBHFSJBMJ
*MGBUUPSFRVBMJUËEFJTFSWJ[JÒSJTVMUBUPEJHSBOMVOHBRVFMMPQJáJODJEFOUFQFSMF
QPMJUJDIF GPSNBUJWF F QFS MF JOJ[JBUJWF EJ SJQPTJ[JPOBNFOUP TUSBUFHJDP EFMMF EFTUJOB[JPOJ "MMB DSFTDJUB DPTUBOUF EFM NFSDBUP JOGBUUJ OPO DPSSJTQPOEF VOB
DSFTDJUB EFHMJ TUBOEBSE SFBMJ EJ BDDPHMJFO[B F EFMMP TWJMVQQP RVBMJUBUJWP EFJ
QSPEPUUJ UVSJTUJDJ QFS DVJ TJ SJTDPOUSB JO UVUUB MB ýMJFSB UVSJTUJDB VO GBCCJTPHOP
JNQPSUBOUF EJ DPNQFUFO[F NBOBHFSJBMJ EB TVQQPSUBSF BODIF DPO QSPHSBNNJ
GPSNBUJWJøBEIPD
"MUSPGBUUPSFEFUFSNJOBOUFÒMBQSFTFO[BEJVOPGGFSUBGSBNNFOUBUBJODVJDJBTDVOBUJQPMPHJBEJNQSFTBUSBTQPSUPSJDFUUJWJUËBUUSB[JPOJ
PGGSFVOPTQFDJýDP
TFSWJ[JPDPNQMFNFOUBSFSJTQFUUPBHMJBMUSJNBOPOOFDFTTBSJBNFOUFDPMMFHBUP
FDPPSEJOBUPDPOFTTJ
µ RVJOEJ TFNQSF QJá OFDFTTBSJB VOB WJTJPOF EJOTJFNF EFMMJOUFSB EFTUJOB[JPOFEBJOUFOEFSTJDPNFVOQSPEPUUPUVSJTUJDPDPNQMFTTPSFBMJ[[BUPEBHMJTGPS[JDPOHJVOUJFDPPSEJOBUJEFJEJWFSTJTPHHFUUJDPJOWPMUJ
/FMMBUUVBMF DPOUFTUP UVSJTUJDP DPNQMFTTP F JQFS DPNQFUJUJWP BODIF MB GPSNB[JPOF F MBHHJPSOBNFOUP QSPGFTTJPOBMF SJDIJFEPOP VO BEFHVBNFOUP USBTGPSNBOEPTJ EB QSPDFTTP JOEJWJEVBMF EJ BQQSFOEJNFOUP B QSPDFTTP EJ BQQSFOEJNFOUPPSHBOJ[[BUJWPJODVJTJBUUJWBVODJSDPMPWJSUVPTPEJDPOEJWJTJPOF
EFMMBQQSFOEJNFOUPDIFDPTÖEJWJFOFDPOPTDFO[BEFMMJOUFSPTJTUFNB
-JNQJBOUP NFUPEPMPHJDP F GPSNBUJWP TV DVJ TJ Ò DPODFOUSBUB MJOJ[JBUJWB QVÛ
DFSUBNFOUFFTTFSFSFQMJDBUPBEBMUSJUFSSJUPSJFBEBMUSJUBSHFUOPOTPMPRVJOEJ
BMNBOBHFNFOU*MUFNBEFMMFDPNQFUFO[FQFSMBRVBMJUËEFJTFSWJ[JFQFSMJOOPWB[JPOF EJ QSPEPUUP TJ Ò QPTUP DPNF QSJPSJUBSJP TV PHOJ BMUSP MJWFMMP EJ JOUFSWFOUPTJÒBMMPOUBOBUPQSPHSFTTJWBNFOUFEBTPMV[JPOJTQFDJýDIFFEJNNFEJBUF QFS JM TJOHPMP UFSSJUPSJP F TJ Ò DPODFOUSBUP WFSTP TPMV[JPOJ EJ GPOEP DIF
SBGGPS[BOP JM NBOBHFNFOU EFMMB ýMJFSB UVSJTUJDB EFM 4VE *UBMJB BUUSBWFSTP VO
168
QSPHSBNNBTQFDJýDPFEBSUJDPMBUPEJGPSNB[JPOFFBQQMJDB[JPOFQSBUJDBEFMMF
NJHMJPSJQSBTTJEFMTFUUPSF
*OQBSUJDPMBSFQFSEBSFDPFSFO[BBMMFBUUJWJUËFBMMPSPTWJMVQQPOFMUFNQPTPOPTUBUJJEFOUJýDBUJDPOJMTVQQPSUPEFHMJTUFTTJQBSUFDJQBOUJEVFQFSDPSTJQBSBMMFMJFEJOUFHSBUJ
t MJOOPWB[JPOF F MB RVBMJUË EFMMPGGFSUB SJDFUUJWB F EFJ TFSWJ[J DPNQMFNFOUBSJ WFSTP MB QSPHSFTTJWB F DPTUBOUF BEFTJPOF B VO TJTUFNB EJ NJHMJPSBNFOUPDPOUJOVPEFMMBRVBMJUËEFMMFQFSGPSNBODFEFMMJNQSFTBFEFMMBýMJFSBUVSJTUJDB
*M QFSDPSTP IB SJTQPTUP BMMFTJHFO[B EFJ UFSSJUPSJ EJ SBGGPS[BSF JM QPTJ[JPOBNFOUP DPNQFUJUJWP EFMMF JNQSFTF EFMMB ýMJFSB UVSJTUJDB BWWJBOEP VO QSPHSBNNBEJNJHMJPSBNFOUPEFMMBRVBMJUËEFJTFSWJ[JFSPHBUJ
t -B WBMPSJ[[B[JPOF JOUFHSBUB F TPTUFOJCJMF EFM QBUSJNPOJP DVMUVSBMF QBFTBHHJTUJDPFEBNCJFOUBMFQFSTWJMVQQBSFMFDBQBDJUËEJDPTUSVJSFJOGPSNBDPOHJVOUBJUJOFSBSJJOUFHSBUJEBMMBRVBMJUËEFJTFSWJ[JFEFJQSPEPUUJPGGFSUJ
*M QFSDPSTP IB SJTQPTUP BMMF FTJHFO[F EFJ UFSSJUPSJ EJ TWJMVQQBSF EFMMF MJOFF EJ
QSPEPUUPNVMUJSFHJPOBMJDIFBJVUJOPBEFTUBHJPOBMJ[[BSFFEJWFSTJýDBSFMPGGFSUBWBMPSJ[[BOEPOFBTQFUUJBODPSBTDPOPTDJVUJ
*5VSJTNJIBDPOTFOUJUPMBOBTDJUBFEJMDPOTPMJEBNFOUPEJVOBSFUFTUBCJMFDPTUJUVJUB EB NBOBHFS F JNQSFOEJUPSJ RVBESJ EJSJHFOUJ F GVO[JPOBSJ EFJ TJTUFNJ
BTTPDJBUJWJ HJPWBOJ JNQSFOEJUPSJ EJSJHFOUJ F GVO[JPOBSJ EFHMJ FOUJ QVCCMJDJ DIF
TJ Ò DPODSFUJ[[BUB BODIF BUUSBWFSTP MB DPTUSV[JPOF EJ VO QPSUBMF XFC XXX
JUVSJTNJJU VOP TQB[JP DPNVOF JO DVJ BUUJWBSF OVPWF GPSNF EJ DPMMBCPSB[JPOF
DPOEJWJEFSF QSPHFUUJ EJ TWJMVQQP JOUFSSFHJPOBMJ F JOJ[JBUJWF EJ FDDFMMFO[B BDDSFTDFSFMFQSPQSJFDPNQFUFO[FNBOBHFSJBMJ
Per maggiori informazioni
8FCXXXJUVSJTNJJU
169
IL CTS IN LABORATORIO
*MQSPHFUUPiJM$54JO-BCPSBUPSJPwBGGPOEBMFTVFSBEJDJOFM1SPUPDPMMPýSNBUP M OPWFNCSF EB 'FEFSNFDDBOJDB F EBM .JOJTUFSP EFMM*TUSV[JPOF
EFMM6OJWFSTJUËFEFMMB3JDFSDB/FM1SPUPDPMMPJOGBUUJPMUSFBSJDIJBNBSFOFMMFQSFNFTTFJMSVPMPGPOEBNFOUBMFDIFMBMUFSOBO[BTDVPMBMBWPSPHJPDBOFMMF TDVPMF EJ TFDPOEP HSBEP RVBMF TUSVNFOUP NFUPEPMPHJDP FGýDBDF TJB QFS
MBDRVJTJ[JPOF EB QBSUF EFHMJ BMMJFWJ EJ DPNQFUFO[F TDJFOUJýDIF F UFDOPMPHJDIFTQFOEJCJMJOFMNFSDBUPEFMMBWPSPTJBQFSPSJFOUBSFJHJPWBOJBMMFTVDDFTTJWFTDFMUFEJTUVEJPFEJMBWPSPMFQBSUJTJTPOPJNQFHOBUFBSBGGPS[BSFJSFDJQSPDJ SBQQPSUJ QFS GBWPSJSF GPSNF TUSVUUVSBUF EJ DPMMBCPSB[JPOF USB TJTUFNB
JNQSFOEJUPSJBMF F TJTUFNB TDPMBTUJDP DPOUSJCVFOEP JO QBSUJDPMBSF BMMB DPTUJUV[JPOF EFJ $PNJUBUJ 5FDOJDP 4DJFOUJýDJ OFMMF TDVPMF FE IBOOP BMUSFTÖ
JOEJWJEVBUP VOB TFSJF EJ BSFF EJ JOUFSWFOUP DIF WBOOP EBMMF B[JPOJ EJ PSJFOUBNFOUPBMMJODFOUJWPEFMMBEJEBUUJDBMBCPSBUPSJBMFBMSBGGPS[BNFOUPEFJSBQQPSUJUSBTDVPMBFNPOEPEFMMBWPSPBUUSBWFSTPMBMUFSOBO[BýOPBMMBDPTUJUV[JPOFEFJ$54
Obiettivi
B
.FUUFSF B GVPDP JM DPOUFOVUP DPODSFUP EFMMB DPMMBCPSB[JPOF TDVPMBJNQSFTB QPOFOEP MB GPSNBMJ[[B[JPOF EFJ $54 OPO DPNF QVOUP EJ QBSUFO[B NB
DPNF SJTVMUBUP EFMMB DPOEJWJTJPOF EJ VO QFSDPSTP DFOUSBUP TVM NFUUFSF HMJ
TUVEFOUJJOB[JPOFQFSSJDPOPTDFSFMFDPNQFUFO[FFGGFUUJWBNFOUFBHJUFEJEBUUJDBMBCPSBUPSJBMF
C
7BMPSJ[[BSF J $54 DPNF PSHBOJTNJ EJ JOEJSJ[[P PSJFOUBOEP MB DPMMBCPSB[JPOF EFMMF B[JFOEF DPO MF TDVPMF BMMB TFMF[JPOF F EFýOJ[JPOF EFMMF DPNQFUFO[F QJá SJMFWBOUJ QFS JM NFSDBUP USB RVFMMF JOEJDBUF EBJ SFHPMBNFOUJ F
EBMMF MJOFF HVJEB EFM SJPSEJOP EFMM*TUSV[JPOF UFDOJDB DPOUFTUVBMJ[[BOEPMFSJTQFUUPBMMBMPSPBQQMJDB[JPOFTVMMBWPSPFQSPNVPWFOEPVOBEJEBUUJDB
GVO[JPOBMFBMMPSPTWJMVQQP
D
"MMFOBSF QFSTPOBMFB[JFOEBMFF TDPMBTUJDPBMMB DPMMBCPSB[JPOFBUUSBWFSTPMB
QSPHFUUB[JPOF DPOHJVOUB F MB SFBMJ[[B[JPOF EJ QSPHFUUJ EJ BMUFSOBO[B TDVPMBMBWPSP
E
%JGGPOEFSF MB TUSBUFHJB QFS MP TWJMVQQP EJ VOB QSPHSBNNB[JPOF EJEBUUJDB
DPODPSEBUBUSBB[JFOEFFTDVPMFDIFNVPWFEBMMBSFBMJ[[B[JPOFEJQFSDPSTJ
EJBMUFSOBO[BTDVPMBMBWPSP
Attività
*MQSPHFUUPTJBSUJDPMBJORVBUUSPGBTJ
B
JOEJWJEVB[JPOF EFMMF iDPNQFUFO[F PCJFUUJWPw B QBSUJSF EB VOB SJMFWB[JPOF DPNQJVUB TV RVBTJ QSPýMJ B[JFOEBMJ SFMBUJWJ BHMJ JOEJSJ[[J NFDDBOJDP
FMFUUSPOJDPFMFUUSPUFDOJDP JOGPSNBUJDP DPOUFTUVBMJ[[B[JPOF EFMMF DPNQFUFO[FDPTÖDPNFTJEFDMJOBOPOFMMFB[JFOEFQBSUFDJQBOUJSJDPHOJ[JPOFEFMMF
BUUJWJUËEJEBUUJDIFDIFHJËNPCJMJUBOPRVFTUFDPNQFUFO[F
C
QJBOJýDB[JPOFEFMMBUUJWJUËQSPHFUUVBMFEBQBSUFEFJHSVQQJTDVPMFB[JFOEFF
QSPHFUUB[JPOFEFJQFSDPSTJJOBMUFSOBO[BJOGVO[JPOFEFMMFDPNQFUFO[FTFMF[JPOBUFDPNFPCJFUUJWP
170
D
NFTTBBQVOUPEFJQFSDPSTJFJOEJWJEVB[JPOFEFMMFNPEBMJUËEJSJMFWB[JPOFF
WBMVUB[JPOFEFMMFDPNQFUFO[F
E
WFSJýDBEFMMBSFBMJ[[B[JPOFEFMMFFTQFSJFO[FFEFJSJTVMUBUJQSPEPUUJ*EFOUJýDB[JPOF EFMMF NPEBMJUË EJ USBTGFSJNFOUP EFMMB NFUPEPMPHJB EFHMJ TUSVNFOUJ
FEFJSJTVMUBUJOFMMBNCJUPEFMMBUUJWJUËEJEBUUJDBDPNQMFTTJWB
Destinatari
"M QSPHFUUP QBSUFDJQBOP BTTPDJB[JPOJ UFSSJUPSJBMJ DJSDB B[JFOEF DPOUFHHJBOEP BODIF MF EJWJTJPOJ QSPEVUUJWF EJ VOP TUFTTP HSVQQP
F DJSDB TDVPMFBMDVOFB[JFOEFDPMMBCPSBOPQFSQJáJOEJSJ[[JFEJWFSTFTDVPMFQBSUFDJQBOP DPO QJá JOEJSJ[[J *M RVBESP DPNQMFTTJWP EFMMF BEFTJPOJ Ò QFSUBOUP JM
TFHVFOUF
Sede
Aziende
Scuole
Indirizzi
"/$0/"
#"3*
#3&4$*"
'*3&/;&
(&/07"
.*-"/0
.0%&/"
3&((*0&.*-*"
503*/0
7"3&4&
Totale
Possibili sviluppi
*M QSPHFUUP QVÛ JOOFTDBSF VO QSPDFTTP EJ DPOTPMJEBNFOUP F EJGGVTJPOF JO BMNFOPUSFEJSF[JPOJQSJODJQBMJ
B
MFTUFOTJPOF EFMMJOEBHJOF TVMMF DPNQFUFO[F SJDIJFTUF EBMMF JNQSFTF BSSJWBOEP B DPNQSFOEFSF UVUUJ HMJ QSPýMJ EFMM*TUSV[JPOF 5FDOJDB F B DPQSJSF
MJOUFSPUFSSJUPSJPOB[JPOBMF
C
MBEJGGVTJPOFJOBMUSFSFBMUËEFMMBQSPHFUUB[JPOFEJQFSDPSTJJOBMUFSOBO[BTFDPOEPMBNFUPEPMPHJBTQFSJNFOUBUB
D
MBQQMJDB[JPOF EFMMB NFUPEPMPHJB BMMB QSPHSBNNB[JPOF EFMMJOUFSP DVSSJDPMPEFMUSJFOOJPFBMMBWBMVUB[JPOFEFMMBQQSFOEJNFOUPEFMMFDPNQFUFO[FOFMMBTDVPMB
-B DPMMBCPSB[JPOF B[JFOEBTDVPMB QVÛ EBS WJUB BE VO $54 GPSNBMNFOUF DPTUJUVJUPBMJWFMMPEJTJOHPMP*TUJUVUPPUFSSJUPSJBMF*$54QPTTPOPDJNFOUBSTJTV
t JMQPUFO[JBNFOUPEFJQFSDPSTJJOBMUFSOBO[BSJDFSDBOEPOFVOBNJHMJPSFJOUFHSB[JPOF DPO MB EJEBUUJDB PSEJOBSJB WBMPSJ[[BOEP JM DPMMFHBNFOUP USB BUUJWJ-
171
UËJOUJSPDJOJPFBUUJWJUËBTDVPMBDVSBOEPMBSJDBEVUBTDPMBTUJDBEFMMFEJWFSTFFTQFSJFO[FEFHMJTUVEFOUJJOB[JFOEB
t JMSJFTBNFEFMMBQSPHSBNNB[JPOFEFMMJOUFSPUSJFOOJPJOEJWJEVBOEPTPMV[JPOJ
EJEBUUJDIFJEPOFFBMMPTWJMVQQPEFMMFDPNQFUFO[F
t MB DPTUSV[JPOF EJ VO TJTUFNB EJ BDDFSUBNFOUP F WBMVUB[JPOF EFMMF DPNQFUFO[FJMDVJQPTTFTTPEBQBSUFEFHMJTUVEFOUJEFWFEJWFOUBSFEFUFSNJOBOUF
QFS MB WBMVUB[JPOF F DFSUJýDB[JPOF EFHMJ FTJUJ EJ BQQSFOEJNFOUP UBMF TJTUFNB EFWF BWFSF J TVPJ QVOUJ EJ GPS[B OFMMB EFýOJ[JPOF EJ iJOEJDBUPSJ EJ QFSGPSNBODFw BQQMJDBCJMJ BMMJOUFSB BUUJWJUË EJEBUUJDB F OFMMB EFýOJ[JPOF EJ QSPWF DPOTFHVFOUJ JO QBSUJDPMBSF EPWSFCCF QSFWFEFSF MB QSPHFUUB[JPOF EFMMB
QSPWBEJTUJUVUPBHMJFTBNJEJEJQMPNB
Per maggiori informazioni
8FCXXXGFEFSNFDDBOJDBJU
XXXGPOEJSJHFOUJJU"DUJPO1BHJOB@EP
172
PORTALE ALBI
*MQPSUBMF"-#*ÒVODBOBMFEJDPNVOJDB[JPOFFJOUFSTDBNCJPEJFTQFSJFO[FF
DPNQFUFO[FUSBNPOEPEFMMBGPSNB[JPOFNBOBHFNFOUøFJNQSFTF
" TFHVJUP EFMMF SFDFOUJ SJGPSNF EFM TJTUFNB VOJWFSTJUBSJP F EFMMJTUSV[JPOF UFDOJDB WPMUF BE JODFOUJWBSF MB QBSUFDJQB[JPOF EJ QSPGFTTJPOBMJUË QSPWFOJFOUJ EBM
NPOEP EFM MBWPSP OFHMJ PSHBOJ EJ HPWFSOP F JOEJSJ[[P EFMMF JTUJUV[JPOJ GPSNBUJWFTJSFOEPOPQPTTJCJMJOVPWJTQB[JEJDPMMBCPSB[JPOFFTJOFSHJFDIFJMQPSUBMF
TJQSPQPOFEJGBWPSJSFFJNQMFNFOUBSF
*MQPSUBMFSJTQPOEFBNPMUFQMJDJýOBMJUËNFUUFOEPJOSFUFQSPGFTTJPOBMJUËQFSMB
governanceEFMMFJTUJUV[JPOJGPSNBUJWFPQQPSUVOJUËQFSTUVEFOUJFEPDFOUJBMMPTUFTTPUFNQPQSPQPOFOEPTJDPNFMVPHPEJBHHSFHB[JPOFFDPOEJWJTJPOFEJ
CVPOFQSBUJDIF
4VMTJUPÒEJTQPOJCJMFBODIFVOBSBDDPMUBEFJQSJODJQBMJSJGFSJNFOUJOPSNBUJWJF
EFHMJTUVEJTVMMFDPMMBCPSB[JPOJUSBNPOEPEFMMJNQSFTBFEFMMJTUSV[JPOFø
"-#*ÒVOB$PNNVOJUZJODVJMFNJHMJPSJFOFSHJFEFMOPTUSPTJTUFNBFEVDBUJWP
F NBOBHFSJBMF QPTTPOP JODPOUSBSTJ QSPNVPWFSF JOJ[JBUJWF DPOEJWJEFSF MexpertiseQSPHFUUBSFFSFBMJ[[BSFNPEFMMJEJJOUFSB[JPOFTDVPMBJNQSFTBGBWPSJSF
MJODPOUSPUSBEPNBOEBFPGGFSUBEJMBWPSP
Promotori
t "TTPDJB[JPOF.BOBHFNFOU$MVC".$
t $POýOEVTUSJB
t 'POEJSJHFOUJ
t 6OJWFSTJUË-VJTTi(VJEP$BSMJw
t 'FEFSNBOBHFS
t "TTPDJB[JPOF/B[JPOBMF%JSJHFOUJF"MUF1FSTPOBMJUËEFMMB4DVPMB"/1
Destinatari
t .BOBHFSEJSJHFOUJPQFSBUPSJEFMNPOEPEFMM&EVDBUJPO
t 4DVPMF6OJWFSTJUË*54$PNJUBUJ5FDOJDP4DJFOUJýDJ
Per maggiori informazioni
8FCXXXNBOBHFNFOUDMVCJU
173
LECCO: STAGE DOCENTI
-BSJGPSNBEFMMBTDVPMBTVQFSJPSFFEJOQBSUJDPMBSFEFMMJTUSV[JPOFUFDOJDBSFOEF JM UFNB EFM EJBMPHP F EFMMB DPMMBCPSB[JPOF USB TDVPMB F JNQSFTB OPO TPMP
BVTQJDBCJMFNBBODIFJOEFSPHBCJMF/POPTUBOUFMFJOOVNFSFWPMJB[JPOJTWPMUF
JOQBTTBUPTVMUFSSJUPSJPMFDDIFTFQFSSBGGPS[BSFMJNNBHJOFEFMTJTUFNBNBOJGBUUVSJFSPMBTUFTTBDPOUJOVBBEBWFSFVOBDPOOPUB[JPOFOPOTFNQSFQPTJUJWB
QFSMFGBNJHMJFFHMJTUVEFOUJ
%PQPBUUFOUFWFSJýDIFTJÒSJTDPOUSBUPDIFVOBEFMMFDBVTFÒMBTDBSTBDPOPTDFO[BEBQBSUFEFMDPSQPEPDFOUFEJDPTBTJBOPPHHJMFB[JFOEFFEJDPNF
TJBOPTUSVUUVSBUJJQSPDFTTJQSPEVUUJWJ*EPDFOUJIBOOPVOSVPMPSJMFWBOUFOFMMF
TDFMUF EFDJTJPOBMJ EJ QBTTBHHJP EFHMJ TUVEFOUJ EB 4DVPMB 4VQFSJPSF EJ QSJNP
HSBEPB4DVPMB4VQFSJPSFEJTFDPOEPHSBEPFEB4DVPMB4VQFSJPSFEJTFDPOEPHSBEPB6OJWFSTJUË
FQFSUBOUPIBOOPOFDFTTJUËEJSJDFWFSFVOBGPSNB[JPOF
DPFSFOUF DPO JM SVPMP DIF SJDPQSPOP BMMJOUFSOP EFHMJ JTUJUVUJ F DPO RVFMMP DIF
JOGPSNBMNFOUFHMJBUUSJCVJTDPOPMFGBNJHMJF
*O VO UFSSJUPSJP DPNF RVFMMP MFDDIFTF JO DVJ J SBQQPSUJ TDVPMBVOJWFSTJUËNPOEPEFMMBWPSPTPOPDPOTPMJEBUJTBSFCCFBVTQJDBCJMFTQFSJNFOUBSFVOQSPDFTTP EJ GPSNB[JPOF EPDFOUJ DIF QFSNFUUB MPSP EJ BEFHVBSF MF DPOPTDFO[F EFM
NPOEPEFMMBWPSPDPOUSJCVFOEPBSJEVSSFMJNNBHJOFOPOTFNQSFQPTJUJWBEFM
MBWPSPJOB[JFOEB
-PTUSVNFOUPEFMMPTUBHFQFSJEPDFOUJPEJSFDJQSPDJUËTFNCSBFTTFSFMPTUSVNFOUP QJá DPFSFOUF QFS QSPNVPWFSF MB DPOPTDFO[B SFDJQSPDB USB HMJ BUUPSJ EJ
RVFTUFEJWFSTFSFBMUË*MQSPHFUUPÒSFBMJ[[BUPEBMMB'POEB[JPOF"#PEPOJQFS
MBTBMWBHVBSEJBEFMMBDVMUVSBJOEVTUSJBMF
Fasi del progetto
*OEJWJEVB[JPOF JO BDDPSEP DPO M6GýDJP 4DPMBTUJDP 3FHJPOBMF EJ BMDVOF
4DVPMF4VQFSJPSJEJ1SJNP(SBEPFEJBMDVOF4DVPMF4VQFSJPSFEJ4FDPOEP
(SBEPBEJOEJSJ[[PUFDOJDP
4DFMUBEFJEFTUJOBUBSJQSJODJQBMNFOUFJEPDFOUJJODBSJDBUJEJTWPMHFSFJMSVPMP EJ PSJFOUBUPSJ JOPMUSF EPDFOUJ EJ EJTDJQMJOF USBTWFSTBMJ DIF EJGýDJMNFOUF
DPOPTDPOPJMNPOEPEFMMBWPSP
*OEJWJEVB[JPOF EJ VO HSVQQP EJ B[JFOEF NFEJBNFOUF TUSVUUVSBUF F EFJ SJTQFUUJWJ UVUPS EJTQPOJCJMJ BE PTQJUBSF JO TUBHF QFS VOB TFUUJNBOB HMJ JOTFHOBOUJJOEJWJEVBUJ
1SPHFUUB[JPOF F QSPQPTUB EJ GSFRVFO[B EJ VO JOUFSWFOUP GPSNBUJWP QSPQFEFVUJDPBMMPTUBHFDPOMBýOBMJUËEJTQJFHBSFBJEPDFOUJJMTJTUFNBB[JFOEBF
MFMPHJDIFPSHBOJ[[BUJWFJOUFSOFEVSBUBPSF
1SPHFUUB[JPOF F QSPQPTUB EJ VO JOUFSWFOUP EJ GPSNB[JPOF SJWPMUP BJ UVUPS
B[JFOEBMJ DPO MPCJFUUJWP EJ TQJFHBSF J NFDDBOJTNJ EJ GVO[JPOBNFOUP EFM
NPOEPEFMMBTDVPMBFMFEJOBNJDIFWBMVUBUJWFEVSBUBPSF
"WWJPEFMMPTUBHFEFMMBEVSBUBEJVOBTFUUJNBOBEVSBUBPSF
*ODPOUSPýOBMFUSBEPDFOUJFUVUPSB[JFOEBMJDPOJMTVQQPSUPEJVOGBDJMJUBUPSFQFSVOBWBMVUB[JPOFDPNQMFTTJWBEFMMFTQFSJFO[BEJTUBHFEVSBUBPSF
174
Obiettivi
$POPTDFO[B SFDJQSPDB EFM NPOEP EFM MBWPSPNPOEP EFMMB TDVPMB EB QBSUF
EFHMJJOTFHOBOUJFEFJUVUPSB[JFOEBMJ
.JHMJPSBNFOUPEFMMFB[JPOJEJPSJFOUBNFOUPEBQBSUFEFJEPDFOUJDPJOWPMUJ
Per maggiori informazioni
&NBJMGPOEB[JPOF!DPOýOEVTUSJBMFDDPJU
175
MILANO: LO SVILUPPO DI RETI DI IMPRESE
PER IL RILANCIO DELL’ISTRUZIONE TECNICA
*M SJPSEJOP EFMMJTUSV[JPOF UFDOJDB WBSBUP DPO MBOOP TDPMBTUJDP GPSOJTDFMPDDBTJPOFQFSSJMBODJBSFBMJWFMMPQJáBMUPMBDPMMBCPSB[JPOFUSBJNQSFTF F TDVPMF J Comitati Tecnico-Scientifici $54
SBQQSFTFOUBOP VOP
TUSVNFOUPBUUSBWFSTPJMRVBMFMFJNQSFTFQPTTPOPBJVUBSFMFTDVPMFBTWJMVQQBSFOFJHJPWBOJMFDPNQFUFO[FFMFDPOPTDFO[FQJáJNQPSUBOUJGBDFOEPMPSP DPOPTDFSF JM QSPQSJP NPEP EJ QSPEVSSF EJ PSHBOJ[[BSF JM MBWPSP F EJ TWJMVQQBSF MJOOPWB[JPOF 1PSUBSF EFOUSP MB TDVPMB JO NPEP DIJBSP F FGýDBDF
MBEPNBOEBEJDPNQFUFO[FQSPGFTTJPOBMJSFOEFMBQBSUFDJQB[JPOFEFHMJJNQSFOEJUPSJ BJ $PNJUBUJ 5FDOJDP4DJFOUJýDJ QBSUJDPMBSNFOUF QSPEVUUJWB F OPO
GPSNBMF
µ JO RVFTUP RVBESP DIF TJ JOTFSJTDF JM QSPHFUUP Lo sviluppo di “reti di imprese” per il rilancio dell’istruzione tecnicaSFBMJ[[BUPEB"TTPMPNCBSEB
Obiettivi
.FTTB B QVOUP EJ VOP TUSVNFOUP QFS SBDDPHMJFSF MF DPNQFUFO[F SJDIJFTUF
EBMMF JNQSFTF F USBTGFSJSMF BM TJTUFNB EFMMJTUSV[JPOF UFDOJDB JO NPEP TJTUFNBUJDP
4WJMVQQBSFBUUSBWFSTPMVTPEJVOBNFUPEPMPHJBDPOEJWJTBQSPHFUUJGPSNBUJWJGPOEBUJTVMMJOUFHSB[JPOFEFJQFSDPSTJGPSNBUJWJDIFTJQPTTPOPSFBMJ[[BSFBTDVPMBFJOB[JFOEBQFSBNQMJBSFMBDBQBDJUËEFJEPDFOUJEFHMJJTUJUVUJ
UFDOJDJEJTWJMVQQBSFMFDPNQFUFO[FBUUFTFEBMMFJNQSFTF
'BWPSJSF GPSNF TUSVUUVSBUF EJ DPMMBCPSB[JPOF USB TJTUFNB JNQSFOEJUPSJBMF F
TJTUFNB TDPMBTUJDP BUUSBWFSTP MBUUJWB[JPOF EJ $PNJUBUJ 5FDOJDP 4DJFOUJýDJ
$54
BMJWFMMPUFSSJUPSJBMFDPNQPTUJEBSFUJEJJNQSFTFFEJTDVPMF
Attività
$SFBSF VO RVFTUJPOBSJP PO MJOF QFS MB SBDDPMUB EFMMF DPNQFUFO[F BUUFTF
EBMMF JNQSFTF JO GVO[JPOF EFJ EJWFSTJ JOEJSJ[[J TDPMBTUJDJ NFDDBOJDB DIJNJDBJOGPSNBUJDB
EFýOFOEPOFMFQSPDFEVSFEJFMBCPSB[JPOFFQSFEJTQPOFOEP MJNQJBOUP EJ VOB QVCCMJDB[JPOF QFSJPEJDB EFJ SJTVMUBUJ TV EJWFSTJ DBOBMJTJUPNFEJBOFXTMFUUFS
4VQQPSUBSFMFTDVPMFOFMMBSUJDPMB[JPOFEFMMPGGFSUBGPSNBUJWBBQBSUJSFEBMMB DPOTJEFSB[JPOF EFJ GBCCJTPHOJ SFBMJ EFMMF B[JFOEF F EFMMF FGGFUUJWF PQQPSUVOJUË QSPGFTTJPOBMJ NFUUFOEP B QVOUP QFSDPSTJ EJ alternanza scuolalavoro F NPEBMJUË EJ tirocinio in azienda QBSUJDPMBSNFOUF JOUFHSBUJ DPO MF
B[JFOEF
.FUUFSFBDPOGSPOUPMFQSBTTJB[JFOEBMJEJBDDFSUBNFOUPWBMVUB[JPOFDPOMF
QSBTTJVUJMJ[[BUFEBMMFTDVPMFOFMMBMUFSOBO[B%FýOJ[JPOFEJindicatori di prestazione DIF QFSNFUUBOP EJ SJDPOPTDFSF JM QPTTFTTP EFMMF DPNQFUFO[F EB
QBSUFEFJHJPWBOJHJËEVSBOUFJMQFSDPSTPTDPMBTUJDPFEJJOEJWJEVBSFMFTUSBUFHJFQJáJEPOFFQFSTWJMVQQBSMFBEFHVBUBNFOUF
0GGSJSFBHMJJNQSFOEJUPSJFBMMFQFSTPOFEB[JFOEBDIFFOUSBOPOFJCTSEFMMF TDVPMF VO TVQQPSUP PQFSBUJWP QFS MB GVO[JPOF DIF BOESBOOP B TWPMHFSF
176
FWJUBOEPEJSJEVSMBBVOSVPMPEJSBQQSFTFOUBO[BGPSNBMFEFMiNPOEPEFMMBWPSPw
Destinatari
*TUJUVUJUFDOJDJFE*NQSFTF
Per maggiori informazioni
8FC XXXBTTPMPNCBSEBJUOFXTTDVPMFFJNQSFTFJOTJFNFQFSSJMBODJBSFMJTUSV[JPOFUFDOJDB
177
MILANO: ISTITUTI TECNICI-IMPRESE.
PARTNERSHIP SULLE COMPETENZE
"TTPMPNCBSEBIBBWWJBUPVOQSPHFUUPQFSSBDDPHMJFSFMFDPNQFUFO[FSJDIJFTUF
EBMMFJNQSFTFFUSBTGFSJSMFBMTJTUFNBEFMMJTUSV[JPOFUFDOJDB6OJOJ[JBUJWBBNCJ[JPTBSFBMJ[[BUBEJOUFTBDPOM6GýDJP4DPMBTUJDP3FHJPOBMFDIFQVOUBBSFOEFSF J QFSDPSTJ EFHMJ JTUJUVUJ UFDOJDJ TFNQSF QJá WJDJOJ BMMF FTJHFO[F EJ QSPGFTTJPOBMJUË EFMMF JNQSFTF -B SJGPSNB EFMMJTUSV[JPOF UFDOJDB DPOTFOUF JOGBUUJ EJ
SJOGPS[BSFMBDPMMBCPSB[JPOFUSBJNQSFTFFTDVPMFOFMMBEFýOJ[JPOFEFJQFSDPSTJ
TPQSBUUVUUPBUUSBWFSTPJMSVPMPEFJ$PNJUBUJUFDOJDPTDJFOUJýDJ
*M QFSDPSTP BWWJBUP EB "TTPMPNCBSEB JOUFOEF GBDJMJUBSF MBWWJP EFJ $PNJUBUJUFDOJDPTDJFOUJýDJFTVQQPSUBSFHMJJNQSFOEJUPSJQSFTFOUJOFHMJTUFTTJPGGSFOEP MPSP VOB NFUPEPMPHJB QFS SBDDPHMJFSF MF DPNQFUFO[F DIF TJBOP FTBVTUJWF
EJUVUUPVOTFUUPSFFOPOTPMPEFMMBTJOHPMBJNQSFTB4POPTUBUFNFTTFBQVOUPTDIFEFEJSJMFWB[JPOFEFMMFDPNQFUFO[FQFSDJBTDVOPEFJQSJODJQBMJJOEJSJ[[J
EFJ QFSDPSTJ GPSNBUJWJ EFMMJTUSV[JPOF UFDOJDB DIF QPUSBOOP FTTFSF DPNQJMBUF
POMJOFEBMMFJNQSFTFGPSOFOEPDPTÖBMMFTDVPMFJOEJDB[JPOJQJáBNQJFSJTQFUUP
BMMFOFDFTTJUËEFMTJTUFNBQSPEVUUJWP
*O UBM NPEP JOPMUSF MJNQFHOP EFHMJ JNQSFOEJUPSJ OFJ $PNJUBUJ QVÛ DPOUSJCVJSFBEBNQMJBSFMFSFMB[JPOJUSBJTUJUVUJUFDOJDJFJNQSFTFEFMUFSSJUPSJPBOEBOEP
DPTÖBDPTUJUVJSFVOBTPSUBEJiSFUFMPDBMFwEJJNQSFOEJUPSJTFOTJCJMJFBUUJWJTVM
UFNBEFMMBRVBMJUËEFMMJTUSV[JPOFUFDOJDB
$JÛ EJWJFOF BODPS QJá GPOEBNFOUBMF TF TJ DPOTJEFSB DIF JM OPTUSP 1BFTF TUB
BUUSBWFSTBOEPVOBWFSBFNFSHFO[BUFDOJDPTDJFOUJýDB
1FS SFOEFSF HMJ JTUJUVUJ UFDOJDJ QJá WJTJCJMJ F BUUSBUUJWJ BHMJ PDDIJ EJ HJPWBOJ F GBNJHMJF Ò JOEJTQFOTBCJMF NFUUFSF JO FWJEFO[B UVUUF MF PQQPSUVOJUË DIF RVFTUF
TDVPMFQPTTPOPPGGSJSFJOUFNBEJPDDVQB[JPOF$JÛTJSFOEFQPTTJCJMFBODIF
HSB[JFBEVOJNQFHOPQJáEJSFUUPEFMMFJNQSFTFOFMMBEFýOJ[JPOFEFHMJPCJFUUJWJ
EJBQQSFOEJNFOUPFEFHMJTUBOEBSEEJDPNQFUFO[F&EÒQSPQSJPJORVFTUBEJSF[JPOFDIFWBJMQSPHFUUPEJ"TTPMPNCBSEB
Per maggiori informazioni
8FCXXXBTTPMPNCBSEBJU
178
PIÙ EDUCATION NELLE PMI
Il progetto
6OSFBMFQSPDFTTPEJJOOPWB[JPOFEFMTJTUFNBFEVDBUJWPSJDIJFEFVODPOUJOVP
EJBMPHP USB TDVPMB VOJWFSTJUË F JNQSFTB -BQQPSUP EJ JNQSFOEJUPSJ F NBOBHFSDPNFBSUFýDJEFMDBNCJBNFOUPSBQQSFTFOUBVODPOUSJCVUPBMMBEPNBOEB
EJ JOOPWB[JPOF DIF OPO USPWB TFNQSF SJTQPTUF BEFHVBUF EB QBSUF EFMMBQQBSBUP JTUJUV[JPOBMF *M QSPHFUUP i1Já &EVDBUJPO OFMMF 1.*w SFBMJ[[BUP EB 'POEJSJHFOUJJOTJFNFB$POýOEVTUSJBF'FEFSNBOBHFSFDPOJMDPJOWPMHJNFOUPEFMMF
"TTPDJB[JPOJUFSSJUPSJBMJTJQSPQPOFEJGBWPSJSFMBSFBMJ[[B[JPOFEJVOBDPMMBCPSB[JPOFOPOFQJTPEJDBFGPOEBUBTVMMBDPOPTDFO[BSFDJQSPDBUSBJQSPGFTTJPOJTUJEFJEVFTJTUFNJ-FSJTPSTFVNBOFSBQQSFTFOUBOPTQFTTPJMWBMPSFQJáBMUP
OFMMF1.*DBQJSFMFPQQPSUVOJUËFJMJNJUJEFMTJTUFNBTDPMBTUJDPÒGPOEBNFOUBMF QFS BDDSFTDFSF MB DVMUVSB PSHBOJ[[BUJWB F MB RVBMJUË EFMMF SJTPSTF VNBOF
OFMMFPSHBOJ[[B[JPOJ
Obiettivi
t "DDSFTDJNFOUP DVMUVSBMF EFHMJ JNQSFOEJUPSJ F EFJ NBOBHFS DPOPTDFO[B
EFMMFQPUFO[JBMJUËEFMMBTDVPMBFEFMDPOUSJCVUPEJDSFTDJUBDIFQVÛEBSFBMMFJNQSFTF
t %JGGVTJPOFEFMMBDVMUVSBEJNQSFTBOFMMBTDVPMB
t $POPTDFO[B F JOUFSB[JPOF TDVPMBJNQSFTB BUUSBWFSTP MBOBMJTJ DPNVOF EFJ
GBCCJTPHOJGPSNBUJWJFQSPGFTTJPOBMJ
t 0SJFOUBNFOUPTDPMBTUJDPFQSPGFTTJPOBMFQFSGBSTÖDIFMFJNQSFTFEJTQPOHBOPEJUFDOJDJQSFQBSBUJFDIFJHJPWBOJUSPWJOPVOBEFHVBUPQPTUPEJMBWPSP
Destinatari
t *NQSFOEJUPSJFNBOBHFSQFSGBSDPOPTDFSFMPSHBOJ[[B[JPOFMFQSPGFTTJPOBMJUËFMFDPNQFUFO[FEFMTJTUFNBEJTUSV[JPOFFQFSGBSBDRVJTJSFMFDPNQFUFO[FOFDFTTBSJFBEJGGPOEFSFMBDVMUVSBFMBHFTUJPOFEJNQSFTBOFMMBTDVPMB
Attività
t 3FBMJ[[B[JPOFEJVODJDMPEJTFNJOBSJQFSVOUPUBMFEJFWFOUJ
t 4FNJOBSJEFEJDBUJBJUSFUFNJCBTFEFMQSPHFUUPDVMUVSBUFDOPMPHJDBFJTUSV[JPOFUFDOJDBPSJFOUBNFOUPBMUFSOBO[BTDVPMBMBWPSP
t 1BSUFDJQBOUJ JNQSFOEJUPSJ NBOBHFS EJSJHFOUJ TDPMBTUJDJ F EPDFOUJ EJ TDVPMBNFEJBTVQFSJPSF
t 4FEJ .JMBOP #FSHBNP #BSJ 3PNB 5PSJOP "ODPOB "MFTTBOESJB 3FHHJP
&NJMJB#SFTDJB7JDFO[B$IJFUJ$PTFO[B
Per maggiori informazioni
8FCXXXGPOEJSJHFOUJJU"DUJPO1BHJOB@EP
179
ALESSANDRIA: GLI IMPRENDITORI NEI CTS
CTS dell’IIS Volta di Alessandria
4JUSBUUBEJVOQSPHFUUPEJEVSBUBUSJFOOBMFBWWJBUPOFMNBS[PEFMDPOMB
DPTUJUV[JPOF EFM $54 EFMM**4 7PMUB EJ "MFTTBOESJB DPO MPCJFUUJWP EJ SBQQSFTFOUBSFVOQSPHFUUPQJMPUBQFSUVUUJHMJ*TUJUVUJ5FDOJDJEFMMB1SPWJODJB
/FM $54 BMMJOUFSOP EFM RVBMF TWPMHF VO SVPMP BUUJWP $POýOEVTUSJB "MFTTBOESJB TPOP DPJOWPMUJ J TFHVFOUJ TPHHFUUJ *TUJUVUP EJ *TUSV[JPOF 4VQFSJPSF "MFTTBOESP 7PMUB JNQSFTF GPOEBUSJDJ .JDIFMJO 4Q" 4PMWBZ 4QFDJBMUZ 1PMZNFST
4Q""MQMB4Q"(FýU4Q"FOUJQSJWBUJ$POTPS[JP1SPQMBTUFOUJQVCCMJDJ 1SPWJODJB EJ "MFTTBOESJB BMUSJ TPHHFUUJ JOWJUBUJ 6OJWFSTJUË "WPHBESP 1PMJUFDOJDPEJ5PSJOPTFEFEJ"MFTTBOESJBB[JFOEFQSJWBUFEFMUFSSJUPSJP
*M$54ÒDPTUJUVJUPEBEJSJHFOUFTDPMBTUJDPEPDFOUJDBQJEJQBSUJNFOUPJNQSFOEJUPSJBMUJEJSJHFOUJB[JFOEBMJFGVO[JPOBSJQVCCMJDJ
4POP PQFSBUJWJ 3 gruppi di lavoro %JEBUUJDB 4FSWJ[J EJ 4VQQPSUP -BCPSBUPSJ
DPOJTFHVFOUJTDPQJ
t EJEBUUJDB QFSMBGPSNB[JPOFEFJGPSNBUPSJ*1SPGFTTPSJQBSUFDJQBOPBDPSTJ
EJ GPSNB[JPOF OFMMBSFB DPNVOJDB[JPOFJOGPSNBUJDB F TWPMHPOP TUBHF EJ PSFJOB[JFOEB
t 4FSWJ[J EJ TVQQPSUP QFS MB DFSUJýDB[JPOF EFMMF DPOPTDFO[F JOGPSNBUJDIF F
MJOHVJTUJDIF (MJ TUVEFOUJ IBOOP BDDFTTP B DPSTJ EJ -JOHVF TUSBOJFSF 1&5
'*345
F JOGPSNBUJDIF &$%- $"%
DPO DFSUJýDB[JPOJ SJDPOPTDJVUF B MJWFMMPJOUFSOB[JPOBMFTQFOEJCJMJTVMNFSDBUPEFMMBWPSP(MJTUVEFOUJNBHHJPSFOOJ EFHMJ JTUJUVUJ EFMMB 1SPWJODJB IBOOP BEFSJUP *TUJUVUJ 5FDOJDJ
BEFSJTDPOP
BM1SPHFUUP-FPOBSEPDPOJMýOFEJQBSUFDJQBSFBQFSJPEJEJTUBHFOFMMFTFEJ
FVSPQFFEFMMFNVMUJOB[JPOBMJBEFSFOUJBM$54
t -BCPSBUPSJ QFS MBHHJPSOBNFOUP EFJ MBCPSBUPSJ DPO QSJPSJUË BMMB NFTTB B
OPSNBEFJNBDDIJOBSJFTJTUFOUJFBMMBDRVJTUPEJDPOTVNBCJMJ
1FSEJGGPOEFSFMBDVMUVSBEFMNFSJUPFJODFOUJWBSFNBHHJPSNFOUFMFBUUJWJUËFYUSBTDPMBTUJDIFEFM$54ÒTUBUBJTUJUVJUBMB#BODBEFM.FSJUPOFMMBRVBMFTPOP
HJËDPJOWPMUJ*TUJUVUJ5FDOJDJTVQFSJPSJEFMMBQSPWJODJBEJ"MFTTBOESJB
*M QSPHFUUP QSFWFEF QFS HMJ TUVEFOUJ DIF IBOOPDPOTFHVJUP MB NBUVSJUË MBTTFHOB[JPOF EJ VO 3BUJOH TVMMB CBTF EJ VOB WBMVUB[JPOF PHHFUUJWB DPTUJUVJUB EB
WPUP EJ NBUVSJUË DPOPTDFO[F EFMMF MJOHVF TUSBOJFSF DFSUJýDB[JPOF
JOMJOHVFTUSBOJFSF
DFSUJýDB[JPOJJOGPSNBUJDIF&$-%$"%FDD
FDPNQMFNFOUBSJ
FTQFSJFO[FEJTUBHFJO*UBMJBFBMMFTUFSP
* NJHMJPSJ OPNJOBUJWJ TPOP QVCCMJDBUJ TVM TJUP EJ $POýOEVTUSJB "MFTTBOESJB
DPOTFOUFOEP BJ HJPWBOJ EJ FOUSBSF JO DPOUBUUP DPO MF JNQSFTF EFM UFSSJUPSJP
BEFSFOUJBMM"TTPDJB[JPOFJOEVTUSJBMF
*M QSJNP BOOP EJ BUUJWJUË EFM QSPHFUUP Ò JOUFSBNFOUF ýOBO[JBUP EBM $POTPS[JP
BMFTTBOESJOP QFS MP TWJMVQQP EFMMB DVMUVSB TDJFOUJýDB F UFDOPMPHJDB DPTUJUVJUP EB $POýOEVTUSJB "MFTTBOESJB $PNVOF EJ "MFTTBOESJB 1SPWJODJB EJ "MFTTBOESJB$BNFSBEJ$PNNFSDJPEJ"MFTTBOESJB'POEB[JPOF$BTTBEJ3JTQBSNJPEJ"MFTTBOESJB
180
Sviluppo futuro del progetto CTS
-JEFB Ò RVFMMB EJ DSFBSF VO i$54 1SPWJODJBMFw B DVJ QPTTBOP BEFSJSF UVUUF MF
TDVPMF TVQFSJPSJ EFMMB TUFTTB UJQPMPHJB *TUJUVUJ 5FDOJDJ
GPSNBUP EB %JSJHFOUJ TDPMBTUJDJ "MUJ EJSJHFOUJ EFMMF B[JFOEF EFM UFSSJUPSJP &OUJ 1VCCMJDJ 6OJWFSTJUËFBMUSJTPHHFUUJRVBMJýDBUJDPOGVO[JPOFEJSFQFSJSFGPOEJGPSOJSFJOEJSJ[[JBMMB
TDVPMBFQFSNFUUFSFVOBGPSUFJOUFSDPOOFTTJPOFUSBNPOEPEFMMBTDVPMBFEFMMF JNQSFTF *M $54 1SPWJODJBMF PQFSB BUUSBWFSTP TQFDJýDJ i(SVQQJ EJ -BWPSPw
DIFPHOJ*TUJUVUPEPWSËDPTUJUVJSFQFSSFBMJ[[BSFMFMJOFFHVJEBFJQSPHFUUJFMBCPSBUJUSBNJUFJM$54
Per maggiori informazioni
8FCXXXDPOýOEVTUSJBBMJUHHJ%FGBVMUBTQ *%
XXXDPOýOEVTUSJBBMJU%FGBVMUBTQ *%
181
RETI SCUOLA-IMPRESA
Il progetto
*MQSPHFUUP3FUJ4DVPMB*NQSFTBTJQSPQPOFEJFGGFUUVBSFVONPOJUPSBHHJPEFMMFDPMMBCPSB[JPOJTDVPMBJNQSFTBFTJTUFOUJBMJWFMMPOB[JPOBMF
-JOJ[JBUJWB OBUB EBMMB DPMMBCPSB[JPOF EJ $POýOEVTUSJB DPO JM .JOJTUFSP EFMM*TUSV[JPOF EFMM6OJWFSTJUË F EFMMB 3JDFSDB F DPO JM .JOJTUFSP QFS MB $PFTJPOF
5FSSJUPSJBMFTJJOTFSJTDFOFMQFSDPSTPEJSB[JPOBMJ[[B[JPOFEFMMBýMJFSBUFDOJDBF
QSPGFTTJPOBMFDPODFQJUBDPNFJOGSBTUSVUUVSBBTVQQPSUPEFMMPTWJMVQQPEJUVUUJ J TFUUPSJ QSPEVUUJWJ QSFWJTUP EBMMBSU EFMMB -FHHF F BUUVBUP DPO
MBQQMJDB[JPOF EFMMF -JOFF (VJEB QFS MJTUSV[JPOF UFDOJDB F QSPGFTTJPOBMF BQQSPWBUFJO$POGFSFO[B6OJýDBUBJMTFUUFNCSF
*M QSPHFUUP 3FUJ 4DVPMB*NQSFTB Ò TUBUP BWWJBUP BE BHPTUP DPO JM DFOTJNFOUP EFMMF FTQFSJFO[F FTJTUFOUJ EJ SFUJ USB TDVPMF F JNQSFTF TVM NPEFMMP EJ
RVBOUPSFBMJ[[BUPEBMMF3FUJUSBJNQSFTF
-FSFUJTDVPMBJNQSFTBGBWPSJTDPOP
t
t
t
t
t
USBOTJ[JPOFTDVPMBMBWPSP
PSJFOUBNFOUP
MBCPSBUPSJ
DPMMFHBNFOUPEPNBOEBPGGFSUB
BMMFBO[F4VE/PSE
La raccolta delle esperienze
4POP TUBUJ DFOTJUJ QSPHFUUJ QSPWFOJFOUJ EB "TTPDJB[JPOJ JOEVTUSJBMJ 5BMJQSPHFUUJTPOPVOBSJTQPTUBBJGBCCJTPHOJGPSNBUJWJFTQSFTTJEBMTJTUFNBQSPEVUUJWP DIF SJDIJFEF QSPýMJ QSPGFTTJPOBMJ DPO TPMJEF DPNQFUFO[F UFDOJDIF F
UFDOPMPHJDIF
* TFUUPSJ JNQSFOEJUPSJBMJ EPWF TPOP QJá EJGGVTF MF DPMMBCPSB[JPOJ USB TDVPMB F
JNQSFTBTPOP
t
t
t
t
t
t
t
t
t
t
NFDDBOJDBFNFDDBUSPOJDB
FOFSHJBFFOFSHJBSJOOPWBCJMF
*$5
DPOTVMFO[BFTFSWJ[J
NPEB
BMUBUFDOPMPHJB
BFSPOBVUJDBFBFSPTQB[JP
DIJNJDPFGBSNBDFVUJDP
BHSPJOEVTUSJB
OBVUJDB
-FQSJODJQBMJGPSNFEJJOUFSWFOUPJOEJWJEVBUFTPOP
t 1PMJUFDOJDPQSPGFTTJPOBMJ
t *54
182
t
t
t
t
-BCPSBUPSJEJJNQSFTBBQFSUJBMMFTDVPMF
$POTPS[JEJSJDFSDB
1BSDIJTDJFOUJýDJ
5JSPDJOJ
Per maggiori informazioni
8FC XXXDPOýOEVTUSJBJUBSFFTDJNQSFOTG*/530 SFBEGPSN.FOV*%"""%
&''$"#'%"$$
183
6.5. Innovazione didattica
Le esperienze centrate sulla innovazione didattica vedono come destinatari sia studenti che docenti e puntano sulla valorizzazione di quel
tipo di insegnamento che è ancora troppo trascurato nella scuola.
Pensiamo ad esempio allo scarso sviluppo e alla non sistematica utilizzazione dei laboratori didattici, che riguardano tutte le materie: dalla lingua italiana alle lingue straniere, antiche e moderne, dall’economia alla geografia, dalle scienze alla matematica ed in linea generale a tutte le
moderne applicazioni dell’informatica, della robotica e delle tecnologie
della comunicazione. Gli esempi non mancano: ma è l’intera didattica
laboratoriale ad essere sottostimata, e quindi sottoutilizzata.
È sempre più evidente l’urgenza, nella scuola, di sviluppi tecnologici imponenti ed a livelli sempre più avanzati. La loro introduzione in forme didatticamente convincenti interessa ovviamente anche le aziende, che
dovrebbero trovare nei giovani in uscita dalla scuola le competenze necessarie per far fronte al gap tecnologico e decollare nel confronto internazionale, o fare significativi salti di qualità nelle proprie produzioni
già affermate. Al di là delle sperimentazioni nelle scuole, nelle imprese,
nei centri di ricerca, ma anche a partire dai risultati da loro raggiunti, è
necessario un colossale sforzo trasversale, che tocchi insieme scuole ed aziende, ed in particolare gli ITS, facendo avanzare di pari passo i
due sistemi, scommettendo anche sul fatto che le giovani leve, più preparate, saranno più “appetibili” dei già occupati, e su questo si dovrebbe far leva per incrementare l’occupazione giovanile.
185
CHIETI: INNOVAZIONE, AUTOMOTIVE E SCUOLA
1FS M"CSV[[P MBVUPNPUJWF Ò VO TFUUPSF WJUBMF F TUSBUFHJDP JO UFSNJOJ EJ 1*-
F PDDVQB[JPOF JO 1SPWJODJB EJ $IJFUJ DJSDB JM EFMMF GBNJHMJF Ò EJSFUUBNFOUF JOUFSFTTBUP *M TJTUFNB BVUPNPUJWF BCSV[[FTF Ò TQFDJBMJ[[BUP OFMMB QSPEV[JPOF EJ WFJDPMJ DPNNFSDJBMJ F QSPGFTTJPOBMJ MFHHFSJ EVFRVBUUSP SVPUF USBTQPSUP QFSTPOF F NFSDJ
*O RVFTUJ VMUJNJ BOOJ MF HSBOEJ JNQSFTF IBOOP
JODSFNFOUBUP DPOTJTUFOUFNFOUF MB QSPJF[JPOF JOUFSOB[JPOBMF EFHMJ TUBCJMJNFOUJMPDBMJ[[BUJJO"CSV[[PDPOSJQFSDVTTJPOJQPTJUJWFTVMGBUUVSBUPFTVMMPDDVQB[JPOFNBDPOMBHMPCBMJ[[B[JPOFFEJMSJEVSTJEFMMBEVSBUBEFMDJDMPEJWJUBEFJ
QSPEPUUJ BVNFOUB MFTQPTJ[JPOF BMMB DPNQFUJ[JPOF EJ BMUSJ UFSSJUPSJ DPO SJTDIJP
DPODSFUP EJ EFMPDBMJ[[B[JPOF QFS QSPCMFNJ MFHBUJ BMMB QSPEVUUJWJUË F JO DPOTJEFSB[JPOF EFM GBUUP DIF HMJ TUBCJMJNFOUJ BCSV[[FTJ OPO IBOOP HFOFSBMNFOUF
TF[JPOJEJSJDFSDBFTWJMVQQPBODIFQFSMBNBODBO[BPHHFUUJWBEJJOGSBTUSVUUVSFFDPNQFUFO[FTDJFOUJýDIFMPDBMJBEFHVBUF
$PMMFHBUF EJSFUUBNFOUF BMMF HSBOEJ JNQSFTF BVUPNPUJWF DJ TPOP EJWFSTF QJDDPMF F NFEJF JNQSFTF DIF DPTUJUVJTDPOP VOB ýMJFSB NPMUP JOUFHSBUB F JOUFSEJQFOEFOUF UBMF GFOPNFOP Ò NPMUP DPOTJTUFOUF F IB DPOTFOUJUP EJ DPJOWPMHFSF
NPMUF B[JFOEF MPDBMJ OFJ QSPDFTTJ EJ QSPEV[JPOF DPO VOB DPOTJTUFOUF SJDBEVUBUFSSJUPSJBMF
Obiettivi
4WJMVQQBSF VO TJTUFNB BVUPNPUJWF SFMBUJWP BJ WFJDPMJ DPNNFSDJBMJ F QSPGFTTJPOBMJ EVFRVBUUSPTFJ SVPUF USBTQPSUP QFSTPOF F NFSDJ
DBQBDF EJ SBGGPS[BSF F DPOTPMJEBSF MB ýMJFSB QFS NJHMJPSBSF MB DPNQFUJUJWJUË F QFS GBWPSJSF JM
SBEJDBNFOUP EFMMF HSBOEJ JNQSFTF GPSUFNFOUF JOUFSOB[JPOBMJ[[BUF JO UFSNJOJ
EJJOOPWB[JPOFFþFTTJCJMJUËEJQSPEPUUPEJTJTUFNBFEFJSFMBUJWJQSPDFTTJEJ
GBCCSJDB[JPOFFRVBMJUËEFJQSPEPUUJ*MQSPHSBNNBTJQSPQPOFEJJODSFNFOUBSF MF DPNQFUFO[F F NJHMJPSBSF MB EJGGVTJPOF EFMMF DPOPTDFO[F OFMMBVUPNPUJWF F OFM NFUBMNFDDBOJDP F GBSF SFBMNFOUF TJTUFNB DPO VOB GPSUF
BMMFBO[BEJUVUUJHMJBUUPSJQVCCMJDJFQSJWBUJ-BTýEBÒOFMMBDBQBDJUËEJSFBMJ[[BSFQSPEPUUJBQJáBMUPWBMPSFBHHJVOUPDIFSJEVDPOPHMJTQB[JQFSJDPNQFUJUPS DIF OPO EJTQPOHPOP EJ DPNQFUFO[F F UFDOPMPHJF BEFHVBUF 4POP
JOEJTQFOTBCJMJ MF JOOPWB[JPOJ UFDOPMPHJDIF SBEJDBMJ DIF QPTTPOP FTTFSF SJDPOEPUUF B iTBMUJw OFMMF QSFTUB[JPOJ EFMMB[JFOEB QFS SFOEFSMB QBSUF BUUJWB
OFMMB DPTUSV[JPOF EFM QSPEPUUP ýOBMF JO RVBOUP EFUFOUSJDF EJ DPOPTDFO[F
TQFDJýDIF FE FTDMVTJWF F EJ UFDOPMPHJF BMMBWBOHVBSEJB QFS HBSBOUJSF RVBMJUËFEFGýDJFO[B
-B TUSBUFHJB QSFWFEF JM SBGGPS[BNFOUP EFJ SBQQPSUJ MPDBMJ QFS JOUFHSBSF MF SJTPSTFSFUJDPSUF
FMBQSPJF[JPOFOFMNPOEPHMPCBMFQFSTUBCJMJSFSBQQPSUJDPO
BMUSF JNQSFTF QFS TGSVUUBSF MF PQQPSUVOJUË EFMMFDPOPNJB HMPCBMJ[[BUB SFUJ
MVOHIF
*SJTVMUBUJEFMMFBUUJWJUËQSPHSBNNBUFFSFBMJ[[BUFDPOTFOUPOPEJJOOFTDBSFQSPDFTTJJOOPWBUJWJBMMFTUFSOPQFSDPJOWPMHFSFJDJUUBEJOJFEJGGPOEFSFMB
DVMUVSBEFMMJOOPWB[JPOFBODIFJOBMUSJDPNQBSUJ
186
Attività
*MQSPHSBNNBQSFWFEF
A) Intervento Infrastrutturale
*M$BNQVT"VUPNPUJWFQSFWFEFMBCPSBUPSJQFSMBSJDFSDBFTWJMVQQPDSFB[JPOF
OVPWBJNQSFTBUFTUJOHFEFTQPTJ[JPOFQSPEPUUJBUUJWJUËGPSNBUJWFFBMUSFBUUJWJUË DPMMFHBUF BMMP TWJMVQQP EFMMB ýMJFSB µ VOB JOGSBTUSVUUVSB UFDOPMPHJDB QVCCMJDB B TFSWJ[JP EFMMJOUFSB DPMMFUUJWJUË F DPJOWPMHF MF JNQSFTF J MBWPSBUPSJ F MF
JTUJUV[JPOJ
B) Interventi immateriali
t 3JDFSDB JOEVTUSJBMF F TWJMVQQP TQFSJNFOUBMF DPNQSFTP VO QPMP EJ JOOPWB[JPOFBVUPNPUJWFFNFUBMNFDDBOJDB
t "EFHVBNFOUPFTWJMVQQPEFMDBQJUBMFVNBOPFEFMMFDPNQFUFO[FEFHMJBEEFUUJ DPNQSFTF MJTUJUV[JPOF F MBUUJWB[JPOF EFMM*TUJUVUP 5FDOJDP 4VQFSJPSF
/VPWF5FDOPMPHJFQFSJM.BEFJO*UBMZ4JTUFNB.FDDBOJDB
A) Intervento Infrastrutturale (Campus Automotive)
*MQSPHFUUPÒBSUJDPMBUPJORVBUUSPMJOFFEJJOUFSWFOUP
Laboratori. 4WJMVQQBOP MJOOPWB[JPOF EJ QSPEPUUP F EJ QSPDFTTP CBTBUB
TVMMJNQJFHPEJOVPWJNBUFSJBMJFUFDOPMPHJFJOOPWBUJWFEJGPSNBUVSBBTTFNCMBHHJPFEJQSPDFTTP
Centro formazione/direzione. 3BQQSFTFOUB JM DFOUSP QFS MP TWJMVQQP F MBHHJPSOBNFOUP EFMMF DPNQFUFO[F 4J CBTB TVMMB DPOTUBUB[JPOF DIF OPO FTJTUF JOOPWB[JPOF TFO[B FWPMV[JPOF EFJ TBQFSJ TFO[B TWJMVQQP EFMMF SJTPSTF
VNBOFTFO[BDPTUSV[JPOFEJTUSVNFOUJDPHOJUJWJFNFUBDPHOJUJWJBUUJBTPTUFOFSF MF QSPQFOTJPOJ F MF BCJMJUË TVMMF RVBMJ MF QJTUF EFMMJOOPWB[JPOF GBOOPMFWB
Incubatore Spin-off. 4WPMHF BODIF DPO JM TPTUFHOP EFMMF VOJWFSTJUË
BCSV[[FTJ BUUJWJUË EJ TPTUFHOP F TVQQPSUP BMMB JNQSFOEJUPSJBMJUË OVPWB FE
JOOPWBUJWB F BMMB SFBMJ[[B[JPOF EJ QSPHFUUJ EJ USBTGFSJNFOUP UFDOPMPHJDP
187
-JODVCBUPSF TJ QSPQPOF BODIF EJ JOUFSBHJSF DPO MF TPDJFUË spin-off QSPNPTTF EBM TJTUFNB VOJWFSTJUBSJP BCSV[[FTF QFS TUVEJBSF MB GBUUJCJMJUË EJ
B[JPOJ TJOFSHJDIF F DPOEJWJEFSF JM know-how QFS MB DSFB[JPOF EJ JNQSFTF
JOOPWBUJWF
Esposizione - area test. 1SFWFEF VOBUUJWJUË FTQPTJUJWB QFSNBOFOUF show
room
EFJQSPEPUUJQSPHFUUJ BGGFSFOUJBJTFUUPSJUSBTQPSUPMFHHFSPTVRVBUUSP
SVPUFFBMTFUUPSFEVFSVPUFJWJDPNQSFTBMBSFBUFTUDJSDVJUP
EBVUJMJ[[BSF
BMTFSWJ[JPTJBEFJMBCPSBUPSJDIFEJBMUSFBUUJWJUËDPSTJEJHVJEBTJDVSBDPSTJ
QFSJMDPOTFHVJNFOUPEFMMBQBUFOUFEJHVJEBFEFWFOUJTQFDJBMJ
B) Interventi immateriali
Progetti di ricerca industriale e sviluppo sperimentale
$PFSFOUFNFOUFDPOJMBCPSBUPSJQSFWJTUJFDPOMFQSJPSJUËFTQSFTTFEBMMBýMJFSB
Ò TUBUP EFýOJUP VO QSJNP FMFODP EJ UFNBUJDIF DIF PMUSF B SJTQPOEFSF BJ GBCCJTPHOJEJJOOPWB[JPOFFNFSTJOFMMPTWPMHJNFOUPEFMMPTUVEJPEJGBUUJCJMJUËEBMMFHSBOEJNFEJFFQJDDPMFB[JFOEFSJTVMUBOPJOMJOFBFDPFSFOUJDPOJQJBOJEJ
3JDFSDB *OOPWB[JPOF QSFWJTUJ EBMMF 1JBUUBGPSNF 5FDOPMPHJDIF JO &VSPQB 7**
1SPHSBNNB2VBESP
FEBM1SPHFUUP*OOPWB[JPOF*OEVTUSJBMFEFM.4&1SPHFUUJ&OFSHJBF.PCJMJUË4PTUFOJCJMF
*QSPHFUUJEFSJWBUJDPOTFOUPOPEJDPJOWPMHFSF
BUUJWBNFOUFOFMQSPDFTTPEJJOOPWB[JPOFMFýMJFSFJOEVTUSJBMJEFMDPNQBSUPBVUPNPUJWFPNFUBMNFDDBOJDP
Polo di Innovazione
*Poli di innovazioneTPOPEFýOJUJDPNFSBHHSVQQBNFOUJEJJNQSFTFJOEJQFOEFOUJoTUBSUVQJOOPWBUSJDJQJDDPMFNFEJFFHSBOEJJNQSFTFoOPODIÏPSHBOJTNJEJSJDFSDBBUUJWJJOVOQBSUJDPMBSFTFUUPSFPBNCJUPUFSSJUPSJBMFFEFTUJOBUJ
B TUJNPMBSF MBUUJWJUË JOOPWBUJWB JODPSBHHJBOEP MJOUFSB[JPOF JOUFOTJWB MVTP JO
DPNVOF EJ JOTUBMMB[JPOJ F MP TDBNCJP EJ DPOPTDFO[F FE FTQFSJFO[F OPODIÏ
DPOUSJCVFOEP JO NBOJFSB FGGFUUJWB BM USBTGFSJNFOUP EJ UFDOPMPHJF BMMB NFTTB JO SFUF F BMMB EJGGVTJPOF EFMMF JOGPSNB[JPOJ USB MF JNQSFTF DIF DPTUJUVJTDPOPJM1PMP
"UUVBMNFOUF J TPHHFUUJ BEFSFOUJ BM 1PMP EJ *OOPWB[JPOF "VUPNPUJWF TPOP PMUSF
(*) Codici stato legale
Abruzzo
Altra
Totale
UNI
6OJWFSTJUË
ø
PUR
$FOUSPQVCCMJDPEJSJDFSDB
ø
ø
PRC
$FOUSPQSJWBUPEJSJDFSDB
ø
SE
1JDDPMBJNQSFTB
ME
.FEJBJNQSFTB
IND
(SBOEFJNQSFTB
PAR
1BSDIJTDJFOUJýDJFUFDOPMPHJDJ
ø
ø
OTH
"MUSP
ø
ø
TOTALE
188
Adeguamento e sviluppo del capitale umano e delle competenze degli
addetti
4POPQSFWJTUFBUUJWJUËEJTWJMVQQPEFMDBQJUBMFVNBOPQFSMBDSFB[JPOFEJOVPWFýHVSFQSPGFTTJPOBMJ*54
EJTWJMVQQPEJTFSWJ[JFCPSTFEJSJDFSDBUFNBUJDIF
QFSQFSTPOFJNQFHOBUFJOBUUJWJUËEJUSBTGFSJNFOUPUFDOPMPHJDPFDSFB[JPOFEJ
JNQSFTFJOOPWBUJWF
Formazione ed inserimento in Aziende abruzzesi di Intermediari della
Conoscenza POR FSE Abruzzo
*QSPHFUUJTJTPOPDPODMVTJFJSJTVMUBUJTPOPTPEEJTGBDFOUJOFMDPSTPEFMMB
CPSTBÒTUBUPSFBMJ[[BUPBODIFVOQFSJPEPEJQFSNBOFO[BQSFTTPJM$3'µTUBUP VO FTFNQJP WJSUVPTP EJ USBTGFSJNFOUP UFDOPMPHJDP OFMMBNCJUP EJ VO SBQQPSUPEJDPMMBCPSB[JPOFTUSBUFHJDBUSB6OJWFSTJUËF4JTUFNBEFMMF*NQSFTF-BCPSTBDPOTFOUFEJWBMVUBSFMFDPNQFUFO[FTVQSPHFUUJCSFWJNBDPODSFUJ
µTUBUBBWWJBUBVOBNPEBMJUËPQFSBUJWBEJDPMMBCPSB[JPOFDBQBDFEJDPTUJUVJSF
VO HSVQQP EJ JOHFHOFSJ BMMJOUFSOP EFM $BNQVT1PMP EJ *OOPWB[JPOF "VUPNPUJWF EJ SBDDPSEP TDJFOUJýDPUFDOJDP USB SJDFSDB 6OJWFSTJUË
F QSPEV[JPOF DPO
QBSUJDPMBSFBUUFO[JPOFBMMF1.*
Istituto Tecnico Superiore
-BEJNFOTJPOFEFMTFUUPSFBVUPNPUJWFFMFJOJ[JBUJWFHJËJOUSBQSFTFIBOOPEFUFSNJOBUP MF DPOEJ[JPOJ GBWPSFWPMJ QFSDIÏ MB 3FHJPOF "CSV[[P QSFWFEFTTF MB
TQFSJNFOUB[JPOF EJ VO *54 TV /VPWF 5FDOPMPHJF .BEF JO *UBMZ TJTUFNB .FDDBOJDBJO1SPWJODJBEJ$IJFUJ
µTUBUBDPTUJUVJUBVOB'POEB[JPOFEJQBSUFDJQB[JPOFDPOJTFHVFOUJTPDJ
t Istituti di istruzione secondaria superiore *5*4 -BODJBOP *5*4 7BTUP *14*"
i1PNJMJPw$IJFUJ
t Enti locali1SPWJODJBEJ$IJFUJF$PNVOFEJ-BODJBOP
t Strutture formative accreditateQFSMBMUBGPSNB[JPOF$/04'"1F&/'"1
t Impresa del settore produttivo cui si riferisce l’istituto tecnico superiore
4PD$POT*OOPWB[JPOF"VUPNPUJWFF.FUBMNFDDBOJDBBSM
t Dipartimento universitario 6OJWFSTJUË EFMM"RVJMB 'BDPMUË EJ *OHFHOFSJB %*.&( %JQBSUJNFOUP EJ *OHFHOFSJB .FDDBOJDB &OFSHFUJDB F (FTUJPOBMF
t Altri Enti$$*""EJ$IJFUJ4PD$POT4BOHSP"WFOUJOP$POTPS[JP6OJWFSTJUBSJP-BODJBOP"EFDDP*UBMJB4Q"
4POPTUBUJBUUJWBUJEVFDPSTJQSPGFTTJPOBMJEJTUJOUJDPSSJTQPOEFOUJBMMFýHVSFOB[JPOBMJEJSJGFSJNFOUP
5FDOJDPTVQFSJPSFQFSMJOOPWB[JPOFEJQSPDFTTJFQSPEPUUJNFDDBOJDJ
5FDOJDPTVQFSJPSFQFSMBVUPNB[JPOFFEJTJTUFNJNFDDBUSPOJDJ
Rete Automotive Italia
*M EJDFNCSF Ò TUBUP TPUUPTDSJUUP JM $POUSBUUP EJ 3FUF "VUPNPUJWF *UBMJB)BOOPBEFSJUPNPMUFJNQSFTFEFMTFUUPSFBVUPNPUJWFDIFDPMMBCPSBOPDPO
CSBOE EJ SJGFSJNFOUP B MJWFMMP FVSPQFP F NPOEJBMF USB DVJ MB TPD *OOPWB[JPOF
"VUPNPUJWFF.FUBMNFDDBOJDB
-PCJFUUJWPÒDPTUSVJSFVOTJTUFNBBVUPNPUJWF*UBMJBDBQBDFEJ
189
t DPOUSJCVJSFBNJHMJPSBSFMBDPNQFUJUJWJUËDPNQMFTTJWB
t TVQQPSUBSFJEFDJTPSJQVCCMJDJOFMMBUUJWB[JPOFEJQPMJUJDIFNJSBUF
t*OWJUBMJB.JOJTUFSP4WJMVQQP&DPOPNJDPF3FHJPOJOFMMBNCJUPEFMMF"[JPOJ$POOFTTFQSFWJTUFOFMMPTDIFNBEJ*OEVTUSJBIBOOPEFýOJUPTVMMBCBTFEJVOBJOJ[JBUJWBBWWJBUBEB$POýOEVTUSJBBSFFUFNBUJDIF
QFSJMTFUUPSFBVUPNPUJWF
Per maggiori informazioni
8FCXXXJOOPWB[JPOFBVUPNPUJWFFV
190
DUCATI: FISICA IN MOTO
'POEB[JPOF %VDBUJ JO DPMMBCPSB[JPOF DPO JM 1JBOP /B[JPOBMF -BVSFF 4DJFOUJýDIF IB MBODJBUP VOJNQPSUBOUF JOJ[JBUJWB DIJBNBUB i4VNNFS 4DIPPM 'JTJDB
JO .PUPw WPMUB BMMPSJFOUBNFOUP TDJFOUJýDP F JOEJSJ[[BUB B TUVEFOUJ QBSUJDPMBSNFOUF NFSJUFWPMJ EFMMB TDVPMB TFDPOEBSJB -JOJ[JBUJWB SJFOUSB OFM 1JBOP /B[JPOBMF -BVSFF 4DJFOUJýDIF DIF DPJOWPMHF TDVPMF F "UFOFJ FE Ò TUBUB
JOEJSJ[[BUBBMMFTDVPMFDIFWJIBOOPBEFSJUPQFSMFTF[JPOJ'JTJDBFP.BUFNBUJDB1FSMB4VNNFS4DIPPMTPOPTUBUJTFMF[JPOBUJTUVEFOUJJOCBTFBWBMVUB[JPOJ TDPMBTUJDIF F WJEFP MFUUFSB EJ QSFTFOUB[JPOF USB PMUSF DBOEJEBUJ F
%VDBUJ IB BQFSUP MF QPSUF EFM TVP TPSQSFOEFOUF MBCPSBUPSJP EJ ýTJDB PGGSFOEPBRVFTUJSBHB[[JMPQQPSUVOJUËEJWJWFSFVOFTQFSJFO[BVOJDBQFSMBMPSPGPSNB[JPOF2VFTUJHJPWBOJEJUBMFOUPTPOPTUBUJHVJEBUJOFMMBTDPQFSUBEFMMBýTJDB BUUSBWFSTP MBQQSPDDJP JOOPWBUJWP EJ i'JTJDB JO .PUPw F IBOOP BWVUP NPEP
EJ DPOEJWJEFSF JM CBHBHMJP EJ DPOPTDFO[F FE FTQFSJFO[F EJ DPMPSP DIF BMMJOUFSOPEFMMB%VDBUJTPOPPHOJHJPSOPJOQSJNBMJOFBQFSDSFBSFFQSPEVSSFNPUP EJ BMUB RVBMJUË F BMMBWBOHVBSEJB QFS FTTFSF DPNQFUJUJWJ TJB TVM NFSDBUP
DIF OFMMBNCJUP EFMMF HBSF TQPSUJWF "MMB 4VNNFS 4DIPPM IBOOP QSFTP QBSUF JO RVBMJUË EJ SFMBUPSJ PMUSF HSBOEJ OPNJ EJ %VDBUJ OPUJ SJDFSDBUPSJ VOJWFSTJUBSJFQSPGFTTPSJEFMMFGBDPMUËTDJFOUJýDIFQJáSJOPNBUF(MJTUVEFOUJTPOPTUBUJ
DPJOWPMUJJOEJWFSTFBUUJWJUËQSBUJDIFMBQSJNBTVMMFCBTJýTJDIFMBQSPHFUUB[JPOF F MF TýEF FOFSHFUJDIF EFJ NPUPSJ NPUPDJDMJTUJDJ DPO FTFSDJUB[JPOF QSBUJDB
EJTNPOUBHHJPEFMNPUPSFHSB[JFBMMBEJTQPOJCJMJUËEFMMFPGýDJOFEJ%VDBUJ4FSWJDF VOBMUSB TQFSJNFOUBMF EJ TFJ PSF JO UFBN HVJEBUJ EB VO UVUPS
QFS TDPWBSFJTFHSFUJEFM-BCPSBUPSJPi'JTJDBJO.PUPwFNFUUFSTJBMMBQSPWBJOVOBWFSB
FQSPQSJBDPOGFSFO[BTDJFOUJýDBDIFIBQSPDMBNBUPJWJODJUPSJEFMQSJNPUSPGFP
'JTJDBJO.PUPRVBMFNJHMJPSUFBNEJSJDFSDB
Per maggiori informazioni
8FCXXXEVDBUJJUýTJDB@JO@NPUP
191
VODAFONE INCLASSE
Obiettivi
7PEBGPOF BMMJOUFSOP EFMMB TVB DBNQBHOB SJWPMUB BMMP TWJMVQQP EJ VO BQQSPDDJP DPOTBQFWPMF BMMF OVPWF UFDOPMPHJF IB DPOEPUUP VOP TUVEJP BQQSPGPOEJUP
TV OVPWF NPEBMJUË GPSNBUJWF DIF BWWJDJOJOP J DVSSJDVMB TDPMBTUJDJ BMMF JOOPWB[JPOJUFDOPMPHJDIF
*MQSPHFUUPi*O$MBTTFwTJSJWPMHFBMNPOEPEFMMBTDVPMBFIBMPCJFUUJWPEJQSPNVPWFSF MVUJMJ[[P DPOTBQFWPMF F SFTQPOTBCJMF EJ *OUFSOFU F EFMMB UFDOPMPHJB
*MQSPHFUUPTJQSPQPOFJOPMUSFEJTVQQPSUBSFHMJJOTFHOBOUJOFMQSPDFTTPEJDPTUSV[JPOFEFMMFDPNQFUFO[FEFJSBHB[[JPGGSFOEPMPSPVOPTUSVNFOUPJOUFSBUUJWP F NVMUJNFEJBMF DIF BWWJDJOJ HMJ TUVEFOUJ BMMVTP EFMMF OVPWF UFDOPMPHJF BODIFBýOJEJEBUUJDJ
Strumenti
*M QSPHFUUP SJWPMUP BMMF TDVPMF TFDPOEBSJF EJ QSJNP HSBEP Ò ýOBMJ[[BUP BMMB
TQFSJNFOUB[JPOFEJVOWJEFHJPDPEJTVQQPSUPBMMJOTFHOBNFOUPBQQSFOEJNFOUPEFMMBNBUFNBUJDBTFDPOEPMBQQSPDDJPQFSDPNQFUFO[F*MTPGUXBSFQSPQPOFTJUVB[JPOJEFMNPOEPSFBMFDIFJMSBHB[[PEFWFBGGSPOUBSFTFSWFOEPTJEFMMF
QSPQSJFDPOPTDFO[FNBUFNBUJDIFFTWJMVQQBOEPOFEJOVPWF
(SB[JFBEJWFSTFQSPWFFTFSDJ[JFEJOBNJDIFEJJOUFSB[JPOFQSFWJTUFEBMHJPDP
HMJ TUVEFOUJ DPOTPMJEBOP MF MPSP DPNQFUFO[F EJ NBUFNBUJDB BQQMJDBUB B DPOUFTUJSFBMJFJNQBSBOPBMUFNQPTUFTTPBEVUJMJ[[BSFJONPEPVUJMFDPSSFUUPF
SFTQPOTBCJMFMBSFUF*OUFSOFU
*M WJEFPHJPDP JEFBUP DPO MB DPOTVMFO[B EFMM6OJWFSTJUË $BUUPMJDB EJ .JMBOP F
EFMM6OJWFSTJUË EFHMJ 4UVEJ EJ 5PSJOP WJFOF VUJMJ[[BUP EVSBOUF MPSBSJP TDPMBTUJDP TPUUP MB TVQFSWJTJPOF F DPO JM TVQQPSUP EFM QSPQSJP JOTFHOBOUF (MJ JOTFHOBOUJ SJDFWPOP VOB GPSNB[JPOF QSFTTP MB TDVPMB EJ BQQBSUFOFO[B EPWF
WFOHPOP MPSP QSFTFOUBUF MF DBSBUUFSJTUJDIF EFM HJPDP MF NPEBMJUË EJ VUJMJ[[P MBUUJWJUË JO DMBTTF F MF UFNQJTUJDIF DPNQMFTTJWF -B[JFOEBø 7PEBGPOF NFUUFøBEJTQPTJ[JPOFVOTVPøEJQFOEFOUFDIFPGGSFTVQQPSUPBHMJJOTFHOBOUJFBMMB
TDVPMBQFSUVUUBMBEVSBUBEFMMJOJ[JBUJWB
Per maggiori informazioni
8FCIUUQJODMBTTFWPEBGPOFJUJOEFYQIQ
192
ENI: CURIOSARE TRA LA SCIENZA
i$VSJPTBSF USB MB TDJFO[Bw Ò VO QSPHFUUP OBUP QFS BWWJDJOBSF J HJPWBOJ BMMB
TDJFO[BFBMMBSJDFSDBTDJFOUJýDBDIFSJFOUSBOFMQJáBNQJPQSPHFUUP&OJTDVPMB *M QSPHFUUP QSPQPOF VOB EJTDVTTJPOF HVJEBUB FE JOUFSBUUJWB SFMBUJWB BMMB SJDFSDBTDJFOUJýDBPEJFSOB
Obiettivo
$PO RVFTUP QSPHFUUP TJ JOUFOEF TUJNPMBSF MB DVSJPTJUË EFJ HJPWBOJ TUVEFOUJ F
GBSTPSHFSFJOMPSPMBWPHMJBEJDPOPTDFSFFDBQJSFMBDPNQMFTTJUËEJVOBSJDFSDBTDJFOUJýDBBUUSBWFSTPVOBQQSPDDJPMVEJDPFJOUFSBUUJWP&OJFMB'POEB[JPOF&OJ&OSJDP.BUUFJBUUSBWFSTP&OJTDVPMBIBOOPMPCJFUUJWPEJEJWFOUBSFVOBWBOHVBSEJB OFMMB SJDFSDB F OFMMJNQJFHP EFJ OVPWJ NFEJB DPNF TUSVNFOUP QFS
MBGPSNB[JPOFFMFEVDB[JPOF
Strumenti
-B NVMUJNFEJBMJUË Ò MB DBSBUUFSJTUJDB QSJODJQBMF EFM QPSUBMF &OJTDVPMB VOB TF[JPOF Ò JOUFSBNFOUF EFEJDBUB B WJEFP UFNBUJDJ F B MBCPSBUPSJ EJEBUUJDJ HVJEBUJ
EBVOBOJNBUPSFDIFBJVUBMVUFOUFBTFHVJSFMFGBTJTQFSJNFOUBMJEFMGFOPNFOP QSFTP JO FTBNF 5VUUF MF SJTPSTF NVMUJNFEJBMJ EJ &OJTDVPMB OBTDPOP BMMJOTFHOB EFMMB QJá DPNQMFUB JOUFSBUUJWJUË MVUFOUF Ò DPJOWPMUP JO QSJNB QFSTPOB
OFMMB DPTUSV[JPOF OFMMB SJDFSDB F OFMMBDRVJTJ[JPOF EFMMF JOGPSNB[JPOJ VUJMJ QFS
JM QSPQSJP QFSDPSTP GPSNBUJWP *OPMUSF TJ QPOF HSBOEF BUUFO[JPOF BMMBQQSPDDJP
MVEJDPQFSSFOEFSFQJáFGýDBDFMBEJWVMHB[JPOFEFMMFUFNBUJDIFMFHBUFBMMBTPTUFOJCJMJUË PGGSFOEP MB QPTTJCJMJUË EJ EJWFSUJSTJ DPO MF JOGPSNB[JPOJ TDJFOUJýDIF
BUUSBWFSTPHJPDIJJOUFSBUUJWJ
Per maggiori informazioni
8FCXXXFOJTDVPMBOFU
193
ENEL: PLAYENERGY PORTA LA SCIENZA A SCUOLA
Obiettivi
1MBZ&OFSHZ Ò VOJEFB DIF TJ GPOEB TV QBSPMF FOFSHJB TDJFO[B UFDOPMPHJB
BNCJFOUF
4POPRVFTUFMFQBSPMFDBSBUUFSJ[[BOUJJMQSPHFUUPMVEJDPFEVDBUJWPEJ&OFMDIF
WJFOFQPSUBUPOFMMFDMBTTJEJUVUUPJMNPOEP-PCJFUUJWPÒEJGGPOEFSFUSBJHJPWBOJVOBDVMUVSBFOFSHFUJDBSFTQPOTBCJMFQBSUFOEPEBMMBDPOPTDFO[BEFMMFGPOUJ
FEFHMJJNQJBOUJQFSBSSJWBSFBMMBEJTUSJCV[JPOFOFMMFDBTFFBJDPSSFUUJDPNQPSUBNFOUJEJVUJMJ[[P
1MBZ&OFSHZ Ò VO JNQFHOP DIF TJ SJOOPWB EJ BOOP JO BOOP DPJOWPMHFOEP NJHMJBJBEJTUVEFOUJEJPHOJHSBEPTDPMBTUJDPDPONBUFSJBMJPOFPGGMJOFFJOJ[JBUJWFTVMUFSSJUPSJP
1MBZ&OFSHZ QFSNFUUF EJ BGGSPOUBSF MB TDVPMB DPO MF MFOUJ F HMJ TUSVNFOUJ EFMMP
TDJFO[JBUP NB BODIF DPO MP TQJSJUP EFM HJPDP 4UVEFOUJ F JOTFHOBOUJ IBOOP B
EJTQPTJ[JPOFMF[JPOJFEFTQFSJNFOUJTVTDJFO[BFEFOFSHJBDVSJPTJUËEBMNPOEPFBUUJWJUËEBTWJMVQQBSFJODMBTTF*OQJáMBQPTTJCJMJUËEJDPOEJWJEFSFTDPQFSUF F JEFFOFMMBDPNNVOJUZ JOUFSOB[JPOBMF DIFWJWFQSPQSJPTVM TJUPEFMMJOJ[JBUJWB
Strumenti
*MQSPHFUUP1MBZ&OFSHZÒGBUUPEJUBOUJTUSVNFOUJFPDDBTJPOJEJBQQSFOEJNFOUPJOUFHSBUJUSBMPSPQFSPGGSJSFBEPDFOUJFTUVEFOUJVOQFSDPSTPQFSTPOBMJ[[BCJMFFDPNQMFUPBTDVPMBBDBTBPOMJOFTVMUFSSJUPSJP
t JMLJUHSBUVJUPDPOUJFOFUVUUJJNBUFSJBMJQFSJMEPDFOUFMBDMBTTFMFGBNJHMJFF
DBNCJBJOCBTFBMHSBEPTDPMBTUJDPQFSTFHVJSFQJDDPMJFHSBOEJ
t JMDPODPSTPJOUFSOB[JPOBMFDIFTýEBMFDMBTTJBUJSBSFGVPSJMBMPSPDSFBUJWJUË
FMFMPSPJEFFQJáFOFSHFUJDIF
t VOTJUP*OUFSOFUXXXQMBZFOFSHZFOFMDPN
DIFDPOTFOUFEJBWFSFBQPSUBUBEJclickUVUUJJDPOUFOVUJEFMQFSDPSTPMFOFXTHMJBQQSPGPOEJNFOUJ
t MBWJTJUBBHMJJNQJBOUJDIFDPOTFOUFBMMFDMBTTJEJDPOPTDFSFEBWJDJOPDPO
MBHVJEBEJUFDOJDJFTQFSUJMFOFSHJBFMFQJáBWBO[BUFTPMV[JPOJUFDOPMPHJDIFBEPUUBUFQFSQSPEVSSFFMFUUSJDJUË
t MB WJTJUB EFMMFTQFSUP &OFM JO DMBTTF JO DVJ TJ TWJMVQQB VOB MF[JPOF iB UVUUB
FOFSHJBwEJSFUUBNFOUFBTDVPMB
-JOJ[JBUJWB Ò FTUFTB BODIF B TDVPMF EJ BMUSJ 1BFTJ #VMHBSJB $JMF $PTUB 3JDB
(SFDJB(VBUFNBMB*UBMJB1BOBNB3PNBOJB3VTTJB4MPWBDDIJBF4UBUJ6OJUJ
Per maggiori informazioni
8FCXXXQMBZFOFSHZFOFMDPN
194
IBM: TRYSCIENCE, UN’AVVENTURA NELLA SCIENZA
*M QSPHFUUP 5SZ4DJFODF Ò OBUP EBMMB DPMMBCPSB[JPOF USB *#. $PSQPSBUJPO JM
/FX :PSL )BMM PG 4DJFODF F QJá EJ DFOUSJ TDJFOUJýDJ BQQBSUFOFOUJ BMMB "TTPDJBUJPO PG 4DJFODF5FDIOPMPHZ $FOUFS "45$
*M QSPHFUUP TJ DPODSFUJ[[B JO
VO TJUP o XXXUSZTDJFODFPSH o DIF QSPNVPWF VO OVPWP NPEP EJ QFOTBSF F
QSPWBSFMBTDJFO[BSJWPMUPTPQSBUUVUUPBJSBHB[[JBJHFOJUPSJFBHMJJOTFHOBOUJ
(SB[JFB VOJOUFSGBDDJB BUUSBFOUFFB VOBOBWJHB[JPOFTFNQMJDF F WFMPDFJ SBHB[[J DIF TJ DPMMFHBOP BM TJUP QPTTPOP DPNQJFSF BGGBTDJOBOUJ BWWFOUVSF JOUFSBUUJWF OFM NPOEP EFMMB OBUVSB WJTJUBSF J TJUJ EFJ NVTFJ TDJFOUJýDJ F DPNQJFSF
FTQFSJNFOUJPOFPGGMJOFEBSJQSPEVSSFBTDVPMBPBDBTB
"MMPTUFTTPUFNQP5SZ4DJFODFQSPNVPWFVOBSFUFEJDFOUSJTDJFOUJýDJDPMMFHBUJ USB EJ MPSP B MJWFMMP NPOEJBMF BUUSBWFSTP MB EPOB[JPOF EJ DIJPTDIJ NVMUJNFEJBMJ QSFTFOUJ OFJ QJá JNQPSUBOUJ NVTFJ EFMMB TDJFO[B * DIJPTDIJ QPTTPOP FTTFSF VUJMJ[[BUJ EBJ SBHB[[J QFS JOUFSBHJSF DPO J WJTJUBUPSJ EJ UVUUJ J NVTFJ GBDFOUJ
QBSUFEFMOFUXPSLFDPOEJWJEFSFBEJTUBO[BQFSDPSTJEJBQQSFOEJNFOUPTVJUFNJMFHBUJBMNFUPEPTDJFOUJýDPHSB[JFBMMVTPEFMMBSFUF
*O*UBMJBJMQSPHFUUPÒSFBMJ[[BUPEBMMB'POEB[JPOF*#.*UBMJB
*DIJPTDIJEJ5SZ4DJFODFTPOPQSFTFOUJQSFTTP
t
t
t
t
t
t
'POEB[JPOF*EJT$JUUËEFMMB4DJFO[BEJ/BQPMJ
'POEB[JPOF4DJFO[BF5FDOJDBEJ'JSFO[F
4DJFODF$FOUSF*NNBHJOBSJP4DJFOUJýDPEJ5SJFTUFø
&YQMPSB*M.VTFPEFJCBNCJOJEJ3PNB
-B(JPDIFSJBEJ4FTUP4BO(JPWBOOJ.*
-B$JUUBEFMMB.FEJUFSSBOFBEFMMB4DJFO[BEJ#BSJ
Per maggiori informazioni
8FCXXX5SZTDJFODFPSH
195
TORINO: LEAN ORGANIZATION E SCUOLE
Obiettivo
%JGGPOEFSF OFMM*TUSV[JPOF 4VQFSJPSF MBQQSFOEJNFOUP EJ QSJODJQJ NFUPEJ F
QSJODJQBMJ UFDOJDIF EFM TJTUFNB EJ HFTUJPOF EFJ QSPDFTTJ QSPEVUUJWJ EJ CFOJ F
TFSWJ[JOPUPDPNFLean OrganizationTFDPOEPMBTUSBUFHJBiZero sprechi/Zero
difetti/Miglioramento continuow
4J USBUUB EJ VO NFUPEPPSHBOJ[[BUJWP PSJHJOBUPJO (JBQQPOF JO BNCJUP50:05" BOOJ PHHJ BQQMJDBUP EBMMF B[JFOEF FDDFMMFOUJ EJ UVUUP JM NPOEP F DIF
TJTUBEJGGPOEFOEPBODIFOFMTFUUPSFEFMMFPSHBOJ[[B[JPOJQVCCMJDIF0TQFEBMJ 1PTUF FDD
-B -FBO 0SHBOJ[BUJPO NJSB B TWJMVQQBSF TJTUFNJ PSHBOJ[[BUJWJ
iTWVPUBUJwEBPHOJTQSFDPFSJEPOEBO[BQFSQVOUBSFBMMBNFTTBJODBNQPTPMPEJDJÛDIFQSPEVDFiWBMPSFw
-B3FUFEFMMF4DVPMFDIFBEFSJTDPOPBMQSPHSBNNBGPSNBUJWPTVMMB-FBODPTUJUVJUBTVMMBCBTFEJVOPTQFDJýDPiAccordo di RetewWJFOFEFOPNJOBUBiLean Education NetworkwFJTJOHPMJ*TUJUVUJTPOPJOEJWJEVBUJDPNFiLean Education Pointw
)BOOP BEFSJUP BM 1SPHFUUP PMUSF BMM6OJPOF *OEVTUSJBMF F BMM".." "[JFOEF
.FDDBOJDIF .FDDBUSPOJDIF "TTPDJBUF
EJ 5PSJOP F BMM6GýDJP 4DPMBTUJDP 3FHJPOBMF QFS JM 1JFNPOUF **4 i" "WPHBESPw 5PSJOP
**4 i#PEPOJ1BSBWJBw 5PSJOP
**4 i(BMJMFJ'FSSBSJw 5PSJOP
*4*44 i" .BHBSPUUPw 5PSJOP
**4 i( /BUUBw3JWPMJ
*5*4i1JOJOGBSJOBw.PODBMJFSJ
*14*"i(1MBOBw5PSJOP
*14*"i3
;FSCPOJw 5PSJOP
OPODIÏ M"HFO[JB EJ 'PSNB[JPOF 1SPGFTTJPOBMF 3FHJPOBMF
"440$".4DVPMB$BNFSBOB
Attività
-JOHSFTTP OFMMB 3FUF EB QBSUF EFMMF 4DVPMF BWWJFOF BUUSBWFSTP MB QBSUFDJQB[JPOF EJ BMNFOP VO JOTFHOBOUF BE VO QFSDPSTP EJ GPSNB[JPOF TVMMB -FBO F TVMMVTP EJ VO BQQPTJUP ikit didatticow QSPHFUUBUP F SFBMJ[[BUP EB FTQFSUJ
TVMMBSHPNFOUP-FUBQQFEJJOHSFTTPTPOPMFTFHVFOUJ
DPSTPiCBTFwTVJQSJODJQJGPOEBNFOUBMJEFMMB-FBOQFSGPSNBSFJEPDFOUJJOUFSFTTBUJBSJQSPQPSMJBHMJTUVEFOUJPSFBSUJDPMBUFUSBEPDFO[BGSPOUBMFEB
QBSUFEJFTQFSUJMBWPSJJOHSVQQPQFSNBOFO[BQFSVOJOUFSBHJPSOBUBQSFTTPB[JFOEFDIFBQQMJDBOPMB-FBO
TVDDFTTJWP DPSTP EJ BQQSFOEJNFOUP PSF
EFMMVTP JO BVUPOPNJB EFM LJU
EJEBUUJDP EB VUJMJ[[BSF DPO HMJ TUVEFOUJ VO USPMMFZ USBTQPSUBCJMF OFMMF DMBTTJ DPOUFOFOUF TMJEFT BOJNBUF ýMNBUJ EJTQFOTF %7% iHJPDIJ EJEBUUJDJw *M
NBUFSJBMF Ò TUBUP QSPHFUUBUP QFS TPMMFDJUBSF MB QBSUFDJQB[JPOF BUUJWB EFHMJ
BMMJFWJ F MBQQSFOEJNFOUP BUUSBWFSTP JM iGBSFw DPO VO BQQSPDDJP JOUFSBUUJWP
MBCPSBUPSJBMF F JOEVUUJWP *M LJU Ò TUBUP QSFEJTQPTUP QFS MFSPHB[JPOF EJ VO
modulo didattico di 16 oreTUFQEJPSFDJBTDVOP
BTTFHOB[JPOFFDPOTFHOBBMMF4DVPMFEJBQQBSUFOFO[BEFJEPDFOUJEFMLJU
TQFSJNFOUB[JPOF EFMMFSPHB[JPOF QFS MB QSJNB WPMUB BHMJ TUVEFOUJ EFM NPEVMPGPSNBUJWPEJPSFDPOMBTTJTUFO[BQFSPSFEFHMJFTQFSUJ-FBO
JOHSFTTPEFMMB4DVPMBOFMMB3FUFiLean Education Networkw
196
Sviluppi futuri
&TUFOEFSFMB3FUFDPJOWPMHFOEPBMUSF4DVPMF4VQFSJPSJDPNQSFTJJ-JDFJFHMJ
"UFOFJ
Per maggiori informazioni
8FCXXXVJUPSJOPJU
197
PRATO: INTELLIGENZA DELLE MANI
*M QSPHFUUP *EF. *OUFMMJHFO[B EFMMF .BOJ
OBUP EBMMB DPMMBCPSB[JPOF GSB VOB
SFUF EJ TDVPMF DPNQPTUB EB USF *TUJUVUJ UFDOJDJ F EB USF TDVPMF NFEJF EFMMB QSPWJODJB EJ 1SBUP IB SFBMJ[[BUP EFJ QFSDPSTJ JOOPWBUJWJ EJ EJEBUUJDB MBCPSBUPSJBMFFEJPSJFOUBNFOUPBMMPTWJMVQQPEJBCJMJUËUFDOJDPQSBUJDIF*TUJUVUPQSPNPUPSFÒM*UJTi5VMMJP#V[[JwEJ1SBUP
*QFSDPSTJEJEBUUJDJBUUJWBUJQSFTTPJMBCPSBUPSJEFHMJ*TUJUVUJUFDOJDJIBOOPDPJOWPMUPDJSDBTFTTBOUBTUVEFOUJEFMMVMUJNPBOOPEJTDVPMBNFEJB
*M QSPHFUUP IB QPUFO[JBUP MBQQSFOEJNFOUP EFMMF EJTDJQMJOF EJ CBTF BUUSBWFSTP
MBSJDFSDBEJNPEFMMJEJEJEBUUJDBPQFSBUJWBDIFDPOTFOUPOPMPTWJMVQQPFMBWBMVUB[JPOF EJ DPNQFUFO[F JO QBSUJDPMBSF JO JUBMJBOP F NBUFNBUJDB
* QSJODJQBMJ
PCJFUUJWJEFMQSPHFUUPTPOPTUBUJRVFMMJEJPSJFOUBSFHMJTUVEFOUJBMMPTWJMVQQPEJ
BUUJWJUË UFDOJDPQSBUJDIF EJ TQFSJNFOUBSF NPEBMJUË EJ WBMVUB[JPOF CBTBUF TVMMB SFBMJ[[B[JPOF EJ iQSPEPUUJw F EJ TVQQPSUBSF J SJTDIJ EJ BCCBOEPOP TDPMBTUJDP/FJMBCPSBUPSJHMJTUVEFOUJOPOTPMPIBOOPMBWPSBUPDPOMFNBOJNBNFOUSF DPTUSVJWBOP J MPSP iQSPEPUUJw TJ TPOP SJUSPWBUJ B TUVEJBSF OPO TPMP MJUBMJBOP
FMBNBUFNBUJDBNBBODIFMFTDJFO[FMBTUPSJBFMBHFPHSBýBMBUFDOPMPHJB
Per maggiori informazioni
*5*4i5VMMJP#V[[Jw
6GýDJP3FMB[JPOJDPOJM1VCCMJDP
&NBJMJUCV[[J!TDVPMFQSBUPJU
8FCXXXJUJTUVMMJPCV[[JJUJEFNIPNFQBHFIUNM
198
KIT SCUOLA: VIVA LA CARTA
"TTPDBSUB IB SFBMJ[[BUP JM OVPWP LJU TDVPMB i7JWB MB DBSUBw QFS QSPNVPWFSF MB EJGGVTJPOF OFMMF TDVPMF QSJNBSJF F TFDPOEBSJF EJ QSJNP HSBEP EJ
VOJOGPSNB[JPOFDPSSFUUBFDPNQMFUBTVMMBTPTUFOJCJMJUËBNCJFOUBMFEFMMBDBSUB
FEFMMJOEVTUSJBDBSUBSJB
*M LJU OBTDF DPNF QSPTFHVJNFOUP EFM 1SPHFUUP 4DVPMB DPO DVJ EBM BM
TPOPTUBUJEJTUSJCVJUJBMMFTDVPMFTVUVUUPJMUFSSJUPSJPOB[JPOBMFLJU
i"MMBTDPQFSUBEFMQJBOFUBDBSUBwDPJOWPMHFOEPDJSDBJOTFHOBOUJ
*M QSPHFUUP SFBMJ[[BUP JO DPMMBCPSB[JPOF DPO MB 7BOOJOJ &EJUSJDF F JM DPOUSJCVUP EJ 5XP 4JEFT MJOJ[JBUJWB EFMMB ýMJFSB DBSUBSJB QFS MB QSPNP[JPOF EFMMB TPTUFOJCJMJUË EFMMB DPNVOJDB[JPOF TV DBSUB
o F $PNJFDP $POTPS[JP OB[JPOBMF
QFS JM SFDVQFSP F SJDJDMP EJ DBSUB F DBSUPOF
DPOTJTUF JO VOB TDBUPMB EB HJPDPiMVEJDPEJEBUUJDBwTVMNPOEPEFMMBDBSUBDIFTQJFHBJMQSPDFTTPEJGBCCSJDB[JPOFMBTUPSJBJMDJDMPEJWJUBFHMJVTJEFMMBDBSUBMPTWJMVQQPTPTUFOJCJMFF
MJNQBUUPBNCJFOUBMFEFMMJOEVTUSJBDBSUBSJB
0CJFUUJWP Ò RVFMMP EJ GBS DPOPTDFSF NFHMJP JM NPOEP EFMMB DBSUB BJ SBHB[[J F
BMMF MPSP GBNJHMJF QPOFOEP JO HJVTUB DPOTJEFSB[JPOF DBSBUUFSJTUJDIF EJ SJOOPWBCJMJUËFSJDJDMBCJMJUËEFMMBQSPEV[JPOFFEVTPEFMMBDBSUB
1FS BOEBSF JODPOUSP BMMF FTJHFO[F EJEBUUJDIF EFMMF DMBTTJ EFMMF TDVPMF TFDPOEBSJF EJ QSJNP HSBEP "TTPDBSUB IB DSFBUP OFMMB TF[JPOF EFM TJUP EFEJDBUB BM
QSPHFUUPXXXBTTPDBSUBJU4F[JPOFTDVPMBFGPSNB[JPOF"TTPDBSUBQFSMB
TDVPMB
VOPTQFDJýDPMJOLi1FSTBQFSOFEJQJáwEPWFÒQPTTJCJMFTDBSJDBSFUFTUJ EJ BQQSPGPOEJNFOUP UFDOJDP TVM QSPDFTTP QSPEVUUJWP DBSUBSJP F QJá JO HFOFSBMFTVMNPOEPEFMMBDBSUB
1FS HMJ BMVOOJ EFMMF TDVPMF FMFNFOUBSJ Ò QSFWJTUB MB QPTTJCJMJUË EJ PSHBOJ[[BSF
WJTJUFBJNVTFJEFMMBDBSUBFEFMMBHSBýDBPWFQSFTFOUJTVMUFSSJUPSJPEFMMJTUJUVUPXXXBJNTDPSH
µTUBUPJOPMUSFDSFBUPVOGPSVNJOUFSBUUJWPQFSHMJJOTFHOBOUJFHMJTUVEFOUJEPWF QPTTPOP FTTFSF JOTFSJUJ DPNNFOUJ TVHHFSJNFOUJ F PTTFSWB[JPOJ TVM LJU
DPOTVMFO[FQFSBQQSPGPOEJNFOUJFDPOUSJCVUJQFSVOBEFHVBUBQSPHSBNNB[JPOF EFHMJ JUJOFSBSJ EJEBUUJDJ EJ PHOJ TDVPMB F EPWF Ò QPTTJCJMF JOTFSJSF MB EPDVNFOUB[JPOFEFJMBWPSJSFBMJ[[BUJEBJSBHB[[J
Per maggiori informazioni
8FCXXXBTTPDBSUBJUJUTDVPMBFGPSNB[JPOFPSJFOUBNFOUPIUNM
199
EUREKA! FUNZIONA!
*M QSPHFUUP i&VSFLB 'VO[JPOBw QSPNPTTP B MJWFMMP OB[JPOBMF EB 'FEFSNFDDBOJDB F QBUSPDJOBUP EBM .*63 B DVJ IB BEFSJUP JM (SVQQP .FUBMNFDDBOJDP
EJ"TTPMPNCBSEBTJSJWPMHFBJCBNCJOJEFMMBTDVPMBFMFNFOUBSFJOQBSUJDPMBSF
¡¡F¡BOOPFTTPTJJTQJSBBEVOGPSNBUýOMBOEFTFOBUPOFMFJOUFOEF QSPQPSSF VOFTQFSJFO[B EJ DPOPTDFO[B TQFSJNFOUB[JPOF TDPQFSUB F BVUPBQQSFOEJNFOUPQPSUBOEPJHJPWBOJTUVEFOUJBVUJMJ[[BSFJONPEPDSFBUJWPBMDVOFEFMMFDPOPTDFO[FBDRVJTJUFJOBNCJUPEJTDJQMJOBSF
-P TDPQP EFM QSPHFUUP Ò GBS MFWB TVMMB DSFBUJWJUË EFJ CBNCJOJ DIJFEFOEP MPSPEJUSBTGPSNBSTJJOQJDDPMJJOWFOUPSJDIFJOTRVBESBQSPHFUUBOPFSFBMJ[[BOP
EFJHJPDBUUPMJNPCJMJQBSUFOEPEBVOLJUEJNBUFSJBMFGPSOJUPMPSP
*CBNCJOJEFMMBDMBTTFJTDSJUUBBMMBHBSBWFOHPOPTVEEJWJTJJOHSVQQJEJMBWPSP
OFJ RVBMJ DJBTDVOP BTTVNF VO SVPMP QSFDJTP EJTFHOBUPSF UFDOJDP FTUFOTPSF
EFMEJBSJPEJCPSEPDPTUSVUUPSFEJTFHOBUPSFBSUJTUJDPFQVCCMJDJUBSJP
"EPHOJHSVQQPWJFOFGPSOJUPVOLJUEJNBUFSJBMJEJQBSUFO[BDPOJRVBMJTJEFWFDPTUSVJSFJMHJPDBUUPMP"MUFSNJOFEFMQFSJPEPEBUPQFSMBSFBMJ[[B[JPOFEFM
HJPDBUUPMP DJSDB TFUUJNBOF
MB DMBTTF P MB TDVPMB OFM DBTP EJ QJá DMBTTJ
QBSUFDJQBOUJEFDJEFRVBMJTPOPJHJPDBUUPMJEBQSFTFOUBSFOFMMBDPNQFUJ[JPOF
*NJHMJPSJQSPHFUUJHJVEJDBUJEBVOBHJVSJBEJFTQFSUJQBSUFDJQBOPBEVOFWFOUP
MPDBMF FE JM WJODJUPSF HBSFHHJB BMMFWFOUP OB[JPOBMF QSPNPTTP EB 'FEFSNFDDBOJDB 1FS MB DMBTTF DVJ BQQBSUJFOF JM HSVQQP WJODJUPSF Ò QSFWJTUP VO QSFNJP
DPOTJTUFOUF JO VOB HJUB HJPSOBMJFSB B DBSBUUFSF DVMUVSBMF "MMB TDVPMB WJFOF BUUSJCVJUPVOSJDPOPTDJNFOUPTPUUPGPSNBEJCVPOJBDRVJTUPQFSNBUFSJBMFEJEBUUJDPPMJCSJQFSMBCJCMJPUFDB
*M QSPHFUUP TJ QSPQPOF EJ DPMUJWBSF MB OBUVSBMF QSFEJTQPTJ[JPOF EFJ CBNCJOJ B
DBQJSF JM GVO[JPOBNFOUP EFHMJ PHHFUUJ DIF MJ DJSDPOEBOP TJ JOWFTUF OFMMB MPSP
DSFBUJWJUËTJTWJMVQQBOPMFDPNQFUFO[FEJteam workingFSFMB[JPOBMJ
FTJGBWPSJTDFVOBQQSPDDJPJOUFSEJTDJQMJOBSFBMMBEJEBUUJDB
Per maggiori informazioni
8FCXXXWJBQBOUBOPOFXTJUFVSFLBGVO[JPOBQJDDPMJJOWFOUPSJDSFTDPOP
200
MARCHE: DIDATTICA LABORATORIALE
*MQSPHFUUPi%JEBUUJDB-BCPSBUPSJBMFwIBGPSOJUPBJQBSUFDJQBOUJHMJTUSVNFOUJBMUFSOBUJWJ BMMB EJEBUUJDB GSPOUBMF USBEJ[JPOBMF JOEJWJEVBOEP OFM iMBCPSBUPSJP DPPQFSBUJWPwVOBNPEBMJUËEJTUVEJPDIFGBWPSJTDBMBNPUJWB[JPOFMJNQFHOPFE
JM MBWPSP JO DPNVOF TUVEFOUFEPDFOUF DPO VOB QBSUJDPMBSF BUUFO[JPOF BJ DPMMFHBNFOUJ DPO JM NPOEP EFMMF B[JFOEF F EFMMF QSPGFTTJPOJ -JOJ[JBUJWB IB WJTUP
MBQBSUFDJQB[JPOFDPNQMFTTJWBEJEPDFOUJEFMMFTDVPMFTVQFSJPSJEFMMFQSPWJODF EJ "ODPOB F 1FTBSP 6SCJOP "MMJOUFSOP EFMMP TUFTTP QSPHFUUP TJ Ò TWPMUBVOBHJPSOBUBEJPSJFOUBNFOUPEFOPNJOBUBi0SJFOUBHJPWBOJBUXPSLOFTTVO
NBSFUSBJMEJSFFJMGBSFwDIFIBWJTUPDPJOWPMUJPMUSFTUVEFOUJTFNQSFEFHMJ
JTUJUVUJTVQFSJPSJEFMMFEVFQSPWJODF
*MDPODPSTPi4$60-"&*.13&4"MFBSOJOHCZEPJOHwIBMPCJFUUJWPEJBUUJWBSF VOB TJOFSHJB B[JFOEBEPDFOUFTUVEFOUF DPO MB TQFSJNFOUB[JPOF EFMMB NFUPEPMPHJB MBCPSBUPSJBMF BUUSBWFSTP VO QSPDFTTP EJ BQQSFOEJNFOUP JOUFSBUUJWP
DPOJMNPOEPEFMMBWPSPFEIBQFSPHHFUUPMPTWJMVQQPEJQSPHFUUJJOFSFOUJUFNBUJDIFB[JFOEBMJDPOJMDPOUSJCVUPWPMPOUBSJPEJB[JFOEFTJUVBUFOFMUFSSJUPSJP
EJ "ODPOB F 1FTBSP6SCJOP DIF EJWFOUBOP QBSUOFS EFM QSPHFUUP TUFTTP *OPMUSF$POýOEVTUSJB"ODPOBJOTJFNFBEBMUSF"TTPDJB[JPOJUFSSJUPSJBMJQBSUFDJQBBMQSPHFUUPEJ'FEFSNFDDBOJDBDIFIBJMTPTUFHOPEJ'POEJSJHFOUJEFOPNJOBUPi$54JOMBCPSBUPSJPw
$POýOEVTUSJB 1FTBSP 6SCJOP IB DVSBUP JM QSPHFUUP i*.13&4" 6/ i-"#03"503*0w 1&3 $3&4$&3&w NJSBUP BMMF TDVPMF TVQFSJPSJ EJ QSJNP HSBEP
EFMMB QSPWJODJB F DPO MPCJFUUJWP EJ NPTUSBSF MB QBTTJPOF MF DPNQFUFO[F F J
iNFTUJFSJwDIFBQQBSUFOHPOPBMNPOEPQSPEVUUJWP*MQSPHFUUPIBWJTUPJMDPJOWPMHJNFOUPEJPMUSFTUVEFOUJEFMMBQSPWJODJBEJ1FTBSP6SCJOP
"MUSP JOUFSWFOUP QFS DSFBSF VO BNCJFOUF GBWPSFWPMF BMMF UFNBUJDIF UFDOJDIF
Ò TUBUP EFTUJOBUP BMM6/*7&34*5® EPWF HMJ TUVEFOUJ DPO J MPSP EPDFOUJ TPOP
TUBUJDPJOWPMUJJOUFNBUJDIFEJJOUFSFTTFB[JFOEBMFVUJMJ[[BOEPTFNQSFNPEBMJUË EJ BQQSPDDJP MBCPSBUPSJBMF F RVJOEJ QSFWFEFOEP BODIF NPNFOUJ JOUFSBUUJWJ
FEJDPOUBUUPDPOJMHSVQQPTFMF[JPOBUPEJB[JFOEF
Per maggiori informazioni
8FC IUUQQSFDPOGJOEVTUSJBBOJUOFXTOFXTBTQ JE#&#'
#&'"$"$%
201
TORINO: RETE DELLA ROBOTICA
*Mi1SPUPDPMMPEJ*OUFTBQFSMPTWJMVQQPEFMM*TUSV[JPOF5FDOJDBF1SPGFTTJPOBMF
OFMMB3PCPUJDBF.FDDBUSPOJDBBWBO[BUBwOFMMB1SPWJODJBEJ5PSJOPTPUUPTDSJUUP JM OPWFNCSF TJ QPOF MPCJFUUJWP EJ SFBMJ[[BSF VOB QBSUOFSTIJQ TUBCJMF4DVPMB*NQSFTB6OJWFSTJUËFGBSMBFWPMWFSFMVOHPMBýMJFSBUFDOPMPHJDBEFMMB
3PCPUJDB VUJMJ[[BOEPMB DPNF iESJWFSw EJ DPNQFUFO[F JOOPWBUJWF F TQFOEJCJMJ BODIF JO BMUSJ TFUUPSJ F EJ OVPWF NFUPEPMPHJF EJEBUUJDIF F EJ PSJFOUBNFOUP
TDPMBTUJDP
4POP QBSUOFS EFM 1SPUPDPMMP 3FHJPOF 1JFNPOUF 1SPWJODJB EJ 5PSJOP 6GýDJP
4DPMBTUJDP3FHJPOBMFQFSJM1JFNPOUF1PMJUFDOJDPEJ5PSJOP6OJPOF*OEVTUSJBMF EJ 5PSJOP F ".." "[JFOEF .FDDBOJDIF .FDDBUSPOJDIF "TTPDJBUF
**4
i(BMJMFJ'FSSBSJw EJ 5PSJOP JO RVBOUP *TUJUVUP 4DPMBTUJDP DBQPýMB EJ VOB 3FUFEJBMUSF4DVPMF5FDOJDIFF1SPGFTTJPOBMJ*OEVTUSJBMJEJ5PSJOPF1SPWJODJB
'BOOPQBSUFEFMMB3FUFEJ4DVPMFQFSMB3PCPUJDBBWFOEPTJHMBUPUSBMPSPVOP
TQFDJýDPiAccordo di Retew
**4 i"70("%30w **4 i("-*-&*'&33"3*w *5* i(3"44*w *14*" i."("30550w *14*" i1-"/"w *14*" i;&3#0/*w EJ 5PSJOP **4 i("-*-&0 '&33"3*4w
EJ4FUUJNP5PSJOFTF**4i'&33"3*wEJ4VTB*5*i."+03"/"wEJ(SVHMJBTDP
**4 i.030w EJ 3JWBSPMP $BOBWFTF **4 i/"55"w EJ 3JWPMJ **4 i0-*7&55*w EJ
*WSFB*5*i1*/*/'"3*/"wEJ.PODBMJFSJ**4i10330wEJ1JOFSPMP
-6OJWFSTJUËEJ5PSJOPBUUSBWFSTPMB'BDPMUËEJ4DJFO[F.'/IBDIJFTUPEJFOUSBSFBGBSQBSUFEFM1SPUPDPMMPFM*TUJUVUP4BMFTJBOPi&"(/&--*wEJ5PSJOPEJ
FTTFSFJOTFSJUPOFMMB3FUFTDPMBTUJDB
.PUJWB[JPOJTUSBUFHJDIF
DSFBSF HJË BUUSBWFSTP MF DPNQFUFO[F JO VTDJUB EBMM*TUSV[JPOF 5FDOJDB F
1SPGFTTJPOBMFMFQSFNFTTFQFSMPTWJMVQQPEFMTFUUPSF3PCPUJDB.FDDBUSPOJDBDIFIBB5PSJOPSBEJDJQSFTFO[BFEJGGVTJPOFQBSUJDPMBSNFOUFSJMFWBOUJ
BMJWFMMPJOUFSOB[JPOBMFFDIFTJQSFTFOUBDPOCVPOFQSPTQFUUJWFEJDSFTDJUB
FEJTUBCJMJUËPDDVQB[JPOBMF
JODSFNFOUBSFMFJTDSJ[JPOJEFHMJTUVEFOUJBHMJJOEJSJ[[JEFMM*TUSV[JPOF5FDOJDB
F1SPGFTTJPOBMF*OEVTUSJBMFBUUSBWFSTPTUSVNFOUJEJPSJFOUBNFOUPOVPWJDIF
DPOTFOUBOP EJ BGGBTDJOBSF J HJPWBOJ WFSTP JM NPOEP EFMMF UFDOPMPHJF OPO
TPMP WJSUVBMJ F EJ DPNVOJDB[JPOF NB BODIF NBOJGBUUVSJFSF. * 3PCPU IBOOP
JOGBUUJVOFMFWBUPHSBEPEJGBTDJOB[JPOFWFSTPJHJPWBOJQFSJMPSPBTQFUUJMVEJDJJOUFSBUUJWJFiSFQMJDBOUJwMBSFBMUË
JOUSPEVSSFTUSVNFOUJEJEBUUJDJJOOPWBUJWJQFSNFHMJPSJTQPOEFSFBMMFFTJHFO[F EJ BQQSFOEJNFOUP EFMMF OVPWF HFOFSB[JPOJ JNNFSTF JO VO DPOUFTUP EJ
GPSUFFWFMPDFUSBTGPSNB[JPOFUFDOPMPHJDBFQFSTVTDJUBSFJOVONPEPQJá
FGýDBDFMFMPSPNPUJWB[JPOJ-B3PCPUJDBIBJOGBUUJVOBUBMFUSBTWFSTBMJUËUSB
EJGGFSFOUJ UFDOPMPHJF .FDDBOJDB&MFUUSPOJDB&MFUUSPUFDOJDB*OGPSNBUJDB
F
TBQFSJ TDJFOUJýDJ .BUFNBUJDB'JTJDB4DJFO[B EFJ .BUFSJBMJ
EB QSFTUBSTJ B
EJWFOUBSFQFSTVBTUFTTBOBUVSBVOFDDFMMFOUFTUSVNFOUPEJEBUUJDPEJOBNJDPFEJOUFSBUUJWP
202
"UUJWJUËFJOJ[JBUJWF
BMDVOF4DVPMFEFMMB3FUFTPOPTUBUFEPUBUFEJDFMMFSPCPUJ[[BUFUVUUFTPOP TUBUF GPSOJUF EJ BMUSJ TUSVNFOUJ EJ MBCPSBUPSJP DPNF J TJNVMBUPSJ OPODIÏ EJ iSPCPUJOJ MVEJDJw QFS QPUFS SFBMJ[[BSF QSPHFUUJ EJEBUUJDJ F BUUJWJUË EJ
PSJFOUBNFOUP-F4DVPMFJODVJTPOPTUBUFDPMMPDBUFMFDFMMFTPOPUFOVUF
BNFUUFSMFBEJTQPTJ[JPOFEFHMJBMUSJ*TUJUVUJ4DPMBTUJDJEFMMB3FUFFEFMUFSSJUPSJPJiSPCPUJOJMVEJDJwTPOPTUBUJVUJMJ[[BUJOFMMFJOJ[JBUJWFEJPSJFOUBNFOUPDPOHSBOEFTVDDFTTPEJQVCCMJDPFOFMMBBUUJWJUËEJEJEBUUJDIFEFM1SJNP#JFOOJP
UVUUJHMJJOTFHOBOUJIBOOPTFHVJUPPSFEJBHHJPSOBNFOUPDVSBUPJONPNFOUJEJWFSTJEBM1PMJUFDOJDPFEB$0."6
J EPDFOUJ IBOOP BQQSPGPOEJUP OFMMF MPSP DMBTTJ HMJ BSHPNFOUJ DPMMFHBUJ BMMB
3PCPUJDB 6O HSVQQP EJ MBWPSP DPNQPTUP EB BMDVOJ JOTFHOBOUJ F %JSJHFOUJ
4DPMBTUJDJDIFTJÒDPOGSPOUBUPBODIFDPO6OJPOF*OEVTUSJBMF".."FDPO
$0."6IBFMBCPSBUPVOBNPEJýDBQBS[JBMFEFJQSPHSBNNJEFJUSF*OEJSJ[[J
UFDOPMPHJDJ.FDDBOJDB&MFUUSPOJDB*OGPSNBUJDBFEFM1SJNP#JFOOJPQFSEFýOJSFMFiDVSWBUVSFwWFSTPMB3PCPUJDBFMB.FDDBUSPOJDBBWBO[BUBEFJQFSDPSTJTDPMBTUJDJNJOJTUFSJBMJDIFTPOPTUBUFQSFTFOUBUFBMMFJNQSFTFEFMTFUUPSF
J GBCCJTPHOJ QSPGFTTJPOBMJ EFMMF JNQSFTF EFM TFUUPSF TPOP TUBUJ PHHFUUP EJ
VOBQQSPGPOEJUBJOEBHJOFDVSBUBEBMMB3FHJPOF1JFNPOUF*OEBHJOF3*'
QBSUFDJQB[JPOFEFMMF4DVPMFEFMMB3PCPUJDBBQSPHFUUJEJEBUUJDJTQFDJBMJFB
DPNQFUJ[JPOJTDPMBTUJDIFOB[JPOBMJFJOUFSOB[JPOBMJ5SBRVFTUF;FSP3PCPUJDT DPNQFUJ[JPOF TQB[JBMF QSPNPTTB EFMMB /"4" F EBM .*5 EJ #PTUPO F
BMMBSHBUBBMMF4DVPMFFVSPQFFHSB[JFBMMBDPMMBCPSB[JPOFEFM1PMJUFDOJDPEJ
5PSJOP0UUJNJJSJTVMUBUJSBHHJVOUJEBHMJTUVEFOUJEFMM"WPHBESPEFMM0MJWFUUJF
EFM1JOJOGBSJOBDIFIBOOPDPOTFHVJUPSJTQFUUJWBNFOUFJMQSJNPTFDPOEPF
UFS[P QPTUP B MJWFMMP FVSPQFP JM QVOUFHHJP PUUFOVUP EBM UFBN QSJNP
DMBTTJýDBUP DBQJUBOBUPEBMM"WPHBESP DPO QVOUJ Ò MP TUFTTP SBHHJVOUP
EBMUFBNBNFSJDBOPBSSJWBUPQSJNPOFMMBDPNQFUJ[JPOF64"
Per maggiori informazioni
8FCXXXSPCPUJDBTDVPMBJUQSPUPDPMMPEJJOUFTB
203