Da pli baul - Affonza
ls anno1924 seprepara il vitg da Trun per ina gronda fiasta. Avon 500
onns ei vegniu fundau a Trun, sut igl ischi, agl ur dil vitg, la Ligia
Grischa. La caplutta da sontg' Onna ed il curtin d' honur dasperas,
dattan aunc oz perdetga da quei eveniment historic. Per quella fiasta
centenara ei vegniu fatg grondas preperativas. Igl ei vegniu restaurau
ils maletgs, el pierti dalla caplutta che illustreschan la fundaziun dalla
Ligia per las generaziuns futuras. Ins vesa gl' avat da Muster Pieder da
Pultengia, ils signurs da Razen e d'il Mesauc et il pievel ch' engiran da star
ensemen e da defender dretg e giustia. El curtin d' honur dat in niev ischi
perdetga et umbriva. la fiasta centenara ei stada caschun da seregurdar, selegrar
e giubilar e quei duront plirs dis. tut il contuorn ha priu part cun tils e cant. Nies
bab, Josef Spescha, naschius il 19 da settember 1897, ei daventaus quels dis in'
impurtonta persuna.
El fuva in giuven plein veta ed el era da gliez temps in prima schumbrader.Sco igl
usit vuleva,manav' il schumbrader il til. Era nossa mumma ei separtizipada a
quella fiasta e quei cun il cor mischedau da Danis Tavanasa. Sias soras e frars,
tuts che han fatg part da quels dis. Nossa mumma la Maria Catrina Nay, naschida
ils 28 da dez. 1890 a Danis, fuva gia dapi in temps a Trun sco fumitgasa tier il
miedi, Dr. Condrau. Ei era daditg curdau si al Josef che quei stoppi esser ina tut
speziala giuvna ed el sespruava da saver s'entupar cun ella. Il Josef veva empriu
da calger e veva sia buda en la casa dalla Cruna. El habitava era leu sisum la
casa cun sia mumma. La Catrina steva grad visavi en casa dil Desax. Ella stueva
luvrar igl entir di e veva buca peda da mirar ord finiastra. Il Josef veva savens mal
il culiez e stueva ir tier il miedi. El ha spert saviu che la matta detti las medischinas
per da quels mals ed aschia ha ei dau
pusseivladads da survegnir contact. Duront ils
dis da fiasta eran els gia in peerli e fagevan ils
plans da maridar. Il bab veva survegniu da sia
mumma in bi ani, ch'ella haveva giu survegniu da
sia sora Maria, che habitava a Paris. Quel ha el
schenghegiau a sia spusa cun grond plascher.
La mumma ha savens detg pli tard a nus che la
sora dil bab hagi bargiu grossas larmas pervia
da quei ani vesend che la Catrina purtava quel.
La mumma dil Josef era morta nunspetgadamei
ed el fuva persuls ed igl ei stau capeivel ch'el
leva buca spetgar pli ditg da maridar. El fuva gia
staus o Danis a dumandar la mumma per il maun
dalla feglia. Tut che ha segidau da preparar la
dota ed era las nozzas. Ils 21. D'october
anno1924 il di da s. Urschla ei vegniu fatg fiasta
a Danis. La casa paterna si Danis veva era
l'ustria dil vitg, pia cumadeivel da festivar en
famiglia.
Ei fuva buca usit che mintgin mava sin viadi da nozzas ed era buca da far in
tschuat fotografias aschia che nus vein negins documents da quels dis. Il sulet
document ei in telegramm cun auguris d'ina fatschenta da vin. Il bab e la mumma
ein secasai a Trun el vitg natal dil bab e zuar en la Cruna, leu nua ch'il bab
habitava. Els han serugalau en cun ina biala combra da durmir che la mumma ha
survegniu en dota e cumprau en enqual mobilia d'occasiun. Surtut veva la
mumma bi resti da letg fatg sezza, bialas camischas da di e da notg quei fuva la
luschezia d'ina spusa. En sesez ei la mumma buca stada incantada da vegnir
enta Trun a habitar, pertgei quels da Trun vevan ina tenuta da sesentir bia dapli,
che per exempel ils da Danis e contuorn. Jeu supponel che la carezia tier siu
elegiu ha surmontau tut quellas resalvas. En mintga cass ha nossa mumma
salvau siu dialect da Danis. Ella ha sia veta dau als da Trun il "bien gi". Era schei
fuva da far amogna da seser deva ei ina "sutga".
Ei fuva gia november e tut era lugau e mava bein, mo lu ei succediu ina groda
disgrazia. Il tgiern da fiug ha sunau ed en buca ditg ha ei giu num, ei brischa
sisum Danis. Tgei temas e tgei fetgas e negins telefons per saver schebein ils ses
seigien salvai, pertgei quei han ins spert realisau, inaga ch'ei peglia aschia in vitg,
vegn quei hanau. La mumma ha setratg en ed ei currida giuado per tener si ils
pompiers, e per saver ir cun els a Danis, mo quei fuva buca lubiu. La famiglia ha
piars cas'e clavau.
Ina pintga cronica
da
quei
barschament ha
nossa
onda
Tonia, la sora
giuvna
dalla
mumma scret bia
pli
tard.
Jeu
laschel suondar
che siu rapport.
Ella scriva:" Ils 8.
da
november,sundel
jeu stada suenter
bara alla dunna
da dr. Nay enta
Lumneins.
Savend
la
mumma persula a
casa haiel fatg prescha da turnar a casa. Nus eran aunc vid il beiber caffe,
ch'enzatgi cloma" fiug fiug".Tgei sgarscheivla tema, jeu prendel duas sadialas da
stuors e cuorel giun fontauna. Mo spert haiel tratg leu las sadialas,e viu schon
memia tard. Jeu mondel en stiva e prendel ina canastra per liberar enqual
caussa.Tut portel jeu si tier igl aug Baseli en tschaler, era empau resti. Il fiug
vegneva pli e pli datier, la glieud vegneva per segidar, jeu clomel schei ora ils
tiers. Nus vevan 2 hutschas cun purschals ina cun otg, l'autra cun 15 dis. Zatgi ha
catschau quellas da cavriu viado. Las flommas vegnevan pli e pli datier per
discletg vevan tut las casas l'escha dalla vart dil fiug. La glieud era tut confusa,
fereva la rauba da fenestra ora cudischs, vischala, e pons da letg. Jeu audel
c'enzatgi cloma la Tonia ei aunc en casa.Cheu vegn in polizist sin fenestra, ed
aulza mei da fenestra ora las fenestras barschaven schon. Per ussa haiel realisau
che nus essan senza tetg.Empau uorden sterniu pils plauns entuorn, tut sut tschiel
aviert, quei che la glieud han gidau a dustar.Il Giachun era aunc cun plirs umens
a far lavur cumina, siu emprem patratg ei stau nua ei la mumma. El ei ius sin tetg e
da leu en casa ed anflau la mumma en stiva che mirava tier co ei barschava El ha
per cletg saviu purtar ella da lautget cuschina giu ord il prighel La Nesa fuva ida si
Breil e vegnida memia tard per ir en casa.Il Sep Modest fuva ius a Glion ad ina
conferenza, e veva detg ch'el vegnessi leu a durmir. El ha stuiu veser cun mal il
cor, sia biblioteca fuva barschada. L'auter di fuva dumengia gie nus vein viu, cun
nos vischins fuva ei iu pauc meglier. La vischina ha risdau, ch'ella hagi aunc viu
ils parisols en zuler e priu quels cun ella.
Ussa vegnin nus per sissu co tut ei schabegiau. Pigliau fiug ha ei enamiez las
casas en in clavau cun tetg da stuors. Entras quei ei il fiug ius sin tuttas varts.Ils
umens ch'eran a casa eran buca versai cun la sprezza da fiug. Il bien pader
Giusep ei vegnius tochen si miez Danis siado cun il sontgissem. Denton eis ei
vegniu agid da Trun, da Breil, e si da Glion mo quei ha tut buca pudiu gidar, per
cura che la sprezza da motor si da Cuera ei stada cheu han ei saviu stizzar il fiug.
Giudem il vitg han ei stupau igl ual, cun bissacas e madrazas e schau cuorer l'aua
dal vitg giu. Barschau ha ei 7 casas e 5 clavaus.Ils clavaus eran plein pavel ei
fuva stau in bien atun e tut era sut tetg,.Restau ein sulet ils tschagruns ners sco
cotgels e truffels miez cotgs Cun ils purschals sundel ida a marcau.Hai vendiu 2
per 20 francs e 2 per 30 francs e 5 Per 50 francs. Ils vischins ein vegni spatitschai
nus vein saviu ir a star vi Tavanasa tier l'onda Tina la sora dil bab.
Il pli trest ei stau la dumengia ina massa glieud ch'ein vegni per mirar il
barschament Tgi rieva tgi scheva o per quellas baracas. E nus stuevan rimnar
ensemen quei che la glieud veva dustau. Segirau vevan nus mo ils bagetgs e
quei fetg pauc. Ei schevan ei iduevan segirar meglier els eran perderts avunda.
Quei ed aunc bia auter ha buca fatg gronda curascha da baghegiar. In propiest
haiel jeu fatg quels dis. sche pusseivel adina dar suttetg al concarstgaun era
schei fuss in che less mal ami."
Tenor brevs dalla tatta ha nossa mumma segidau fetg, rimnau resti e rauba da
casa per igl empem mument. Suenter ei vegniu fundau in comite d'agid.
Quels eveniments ed era las streblas intradas da calger han dau alla Catrina il
patratg: jeu savess ir a far sesiun e gudignar in per raps.
lla ei ida en l'Engiadina el Cresta Palace a Pontresina, a far sesiun,
sco quei ch'ella ha fatg pli baul biars onns. Quei ei stau surviu,
essend ch'il gudogn da calger dil bab era pigns. Aschia ei vegniu
enconuschent a Trun che la mumma seigi ina "glättra" da mistregn ed
ella ha entschiet a far ora cul fier per la signeria dal vitg. Quei ha ella
fatg si'entira veta e cun tgei precauziun e talent. Igl ei buca iu schi
ditg ed il Josef e la Catrina
preparavan tut fin e bein per la naschientscha
da lur emprem affon. Il bab ha rugalau si la
nanna, nua che el sez ei staus lien sco fegl
giuven da Giachen Michel e Margreta
Spescha Riedi. Els eran stai 10 affons e tenor
usit survegneva il fegl giuven la nanna. La
mumma versada da cuser ha fatg cun pez e
pindels il "Tragbettli" per ir a battegiar ed era
per las empremas spassegiadas. Ils 17 da
fenadur anno 1925 ei il Mathias naschius,
plitost in lev, bi finet pop. Quel ha peda da
crescher, schevan ins pli baul.En buca ditg
temps ei la mumma puspei en speronza ed ils
20 da zercl.anno 1927 sundel jeu naschida.
Tgei lev' ins era giavischar meglier: ch' in
buob, ed ina buoba. A mi eis ei
buc'enconuschent schebein
jeu sundel
naschida ella Cruna, ni gia o en casa
Huonder, amiez il vitg. Naven da quei che jeu
seregordel stevan nus leu el parterre.
Encunter la via fuva ei ina sort veranda, leu fageva il bab il calger. La stiva fuva
buca grad clara e lu la cuschina mirava engiu encunter in bi curtin nua che nus
savevan far termagls. Da l'autra vart las combras ed era ina veranda.Quella
disposiziun era tut auter che cumadeivel. La mumma stueva purtar la nanna dalla
combra tras il zuler vi en stiva. Da quei temps negin che haveva crotschas da
pops e tut era pli stentus. Gia duront quella stad era il bab engaschaus dalla
secziun (SAC) da Winthertur sin la tegia da Punteglias, sco patrun da camonna.
Sche jeu sbagliel buc han ei quei onn renovau quella tegia. Il signur Sommer ha
visitau nus, e sco mes geniturs ruschanavan schenghegiau per la poppa in
marenghin. El ha pladiu il bab da far in pli grond transport orasi Punteglias e la
mumma ha vuliu segidar cul bab ed ei era ida siado tochen il fecler cun empau
buordis. O je, ella fuva buca disada da far turas e ha survegniu il "Knieschnapper"
e saveva buca co ir. Tut en schanuglias ha ella, stuiu semudergiar giuado ed il pir:
ella vess stuiu tezzar mei e negin che saveva co dar da beiber a mi. La tatta da
Danis pertgirava mei ed il Mathias, e ha lu segidau cun il bab duront in per dis,
per che la mumma sappi se revegnir.
Quei fuva buca legher cunzun che ils cars da Danis vevan fatg atras grev suenter
il barschament. Per cletg vevan la famiglia Nay aunc in per praus aschia chei han
entschiet a cavar sulom, secapescha tut a maun, tagliar crappa e menar lenna tut
sez. Il frar dalla mumma, igl aug Giachen, fuva in fermezia um, ed el ha surpriu
cun sias duas soras ledias, da baghegiar ina gronda casa cun ustria. Il Sep
Modest ha schau bagegiar dasperas ina casa pli pintga per el e sia dunna
Hedwig. Il Sep Modest fuva miu padrin e perquei han ei dau a mi quei num
suenter sia dunna. Deplorablamein ei
la Hedwig morta fetg baul ed els han
buca giu affons. Nus vevan fetg
bunas relaziuns cun la famiglia dalla
mumma. Savens deva ei ina viseta
da leu, naven da Danis vegnevan ins
mintgaton a Trun a cumprar en. En
casa
Huonder
vevan
nus
emperneivels vischins. En l' alzada
sura steva la famiglia Albin, dil
"Kreisförster". Els veva 3 affons in tec
pli giuvens che nus. Era cun signur e
signura Eng che fuvan da tiara
tudestga. Igl um era vegnius "Meister"
sin fabrica. La Frau Eng fuva ina
legra dunna e deva magari a nus
zuchers quei che nus vevan buca
savens.
Cun nos vischins entuorn casa deva
ei era bia contact. ei fuva ils Cavegns
ed ils Fassers e lu la Benedicta
Demont. Quels vevan tuts affons
aschi da nossa posa, ins veva
cumpignia detgavunda. Ils anno 1928 la stad cu jeu vevel biabein in onn fuva la
mumma puspei en speronza.Ella fuva bia persula, il bab mava a far turas cun ils
signurs da Winterthur, magari tochen en val Russein e la mumma veva schon
enqual fetga,co avertir e dumandar sustegn essend che zun negin dils vischins
veva lu telefon. Tier quei job era il Bab vegnius entras il pec Veronic, quel era
sedaus giu empau cun ir per ils cuolms e ha recumandau il bab als da Winthertur.
A nies bab plascheva quei bein dad esser el liber ed el capeva bein da sedar giu
cun ils turists e la stad vargava mo memia dabot. La fin digl uost ei vegniu
benediu en la hetta da Cavardiras sisu Muster. Il bab ei ius a segidar pertgei quei
fuva ina gronda fiasta e da quintar cun massa glieud. Ei veva negliu plaz pli e per
saver durmir in per uras ein biars stai ordadora. Quei ei buca stau grad il meglier
sin quella altezia. Il bab ha pigliau freid e survegniu dolurs las ureglias. Turnaus a
casa ha la mumma fatg ils mettels da casa ed ei fuva da prender aspirin mo tut
gidava nuot. Il Dr. Condrau ha tratg ora dus dents, ei fageva aunc pir. La mumma
ha telefonau giu Glion al Dr. Cathomas e quel ha detg dad ir immediat giu Cuera
el spital. Leu eis el vegnius operaus da "Mittelohrenzündung". Quei ei stau ina
greva operziun ed il bab ei staus 6 jamnas leu. La mumma ha mai saviu ir a
visitar, haveva ella gie dus affons pigns e spetgava il tierz. La mumma steueva
haver buna sanadat da ver en quels onns in affon suenter l'auter.
l bab ha entschiet ad ir sin viadi per la fabrica da Trun. Quella veva en
tut las regiuns dalla Svizzra commiss e la fatschenta mava bein. Il frar
dil bab, igl aug Johann, mava schon daditg sin viadi ed era fetg
cuntents. Il bab ha giu la tura dil Lichtenstein e per el fuva ei grev dad ir
igl glendisdis cun il "cöfferli" dalla tiara giuado. La mumma scheva a
nus pli tard ch'il bab mavi sco dad ir suenter bara dad esch ora. Quei
ha buca stuiu cuzzar ton ditg ch'ei han duvrau sin fabrica in" bügler" e
leu sesenteva il bab meglier ina lavur regulara e paga segira. E quei ch'el saveva
schazegiar esser a casa cun la famiglia. Ils 24 da november1928 il di avon il di dil
num dalla mumma, ei il tierz affon naschius. Quei ei stau ina greva pigliola il Heini
pesava 9 funs ed era in buob tut rodunds. Igl ei stau in grev temps Il bab era
biabein si dil spital ed aunc buca grad restabilius e cun treis affons deva ei ina
pulita truscha. Lu ston ins s'imaginar chei mava egl unviern, fuva da far lenna e
scaldar pegna, e secapescha adina far fiug en platta per cuschanar. Da quei
temps deva ei grevs unviarns ei deva massa neiv e fageva ferdaglia. Schegie ch'il
bab veva calau da luvrar sin siu mistregn, fageva el aunc ils calzers per nus ed il
Mathias veva survegniu in peer en uorden. Jeu seregordel dalla fiasta da Nadal, il
bi pigniel ed il Mathias veva survegniu ina scarsola jeu ina poppa. Il Heini fageva
prova e la mumma ha tezzau el aschi in miez
onn e lu survegneva quei pop nuot'avunda
aschia ch'ei deva aunc il guotter latg, quei
pudeva il pop buca vertir el ha survegniu quei
schinumnau "Milchschorf". Quei era mulestus
ed en fatscha plein rugna, aschia, ch'ins ha
stuiu calar da dar latg al Heini ei ha giu num
da dar da magliar cun tschadun e zuar
bananas. Quellas deva ei buca da cumprar
tier nus. Igl aug Johann purtava quellas si da
Sargans nua ch'el mava sin viadi.
Per bia pli tard han ins saviu cumprar fretgs e legums a Trun. Il Fasser che fageva
il mazler in temps, grad visavi nus ha entschiet a vender empau fretgs, era salata
e verdura, quei fuva da nui cunzun la primavera cu las reservas mavan alla fin.
Suenter in temps ei il Fasser ius empauu pli ano cun sia fatschenta . Visavi nus
fageva la Benedicta Demont pasterneria,ella veva pladiu in pec e menava quella
stizun aschia. Cun quels vischins vevan nus bunas relaziuns e las femnas devan
bugen ina discurida cun la mumma. In tec allagada ha ei giu num che nus
sappien ir a scoletta tier la sora Paulina. Il Mathias ed jeu mavan a manut da via
ora, mo segir e franc era in dil Giuachins leu avon stizun e fageva temer nus. els
schevan ch'ei vegnien cul cunti e da quei serius che nus fugevan anavos ed il bab
stueva vegnir cun nus tochen on scola. Jeu sai nuota capir che glieud carschida
savevan far da quei e bein enqualga temevel jeu la notg e mavel o en combra da
bab e mumma. O je' leu era magari schon in pop en letg sche la mumma tezava
aunc il pign duvrava ella buca levar. Da lezzas uras vevan ins negin scaldament
en combra. lLu fuva quei pli sempel aschia. Jeu sundel mai vegnida sisu tgi che
ha fotografau nus en mintga cass
vein nus in per memorias. Probabel
ei quei stau turists da Winterthur
pertgei quels han era fatg bia fotos da
gliez temps a caschun dallas bovas
da Zignau e Danis anno1927. La
secziun da Winterthur ha segidau fetg
cun il vischinadi da Zignau lu fuva ei
gie iu cun la Baselgia e cun la punnt
gronda e devastau praus e casas.
Ton sco nies bab raschunava, han ils
da Winterthur pagau l'orgla o Zignau
e segidau cun ils vischins. Era a
Danis e Tavanasa ha la mal'aura fatg
immens donns ei ida cun la punnt e
schizun ei in um, che fuva sin via
vegnius per la veta. Da quei temps
deva ei auncnegins "pachers" e
maschinas nus savein mo s'imaginar
con ditg ch'ei ha cuzzau da reparar
tut. Ei vegn aunc vitier ch'igl unviern
fuva bia pli crius da gliez temps e las
pusseivladads
da
carrar
eran
munglusas.
Ils 7 da fevrer anno 1931 ei miu frar Flurin naschius. Jeu fuvel matei aunc memia
pintga e seregordel nuotzun da ver survegniu in frar. Sco la mumma ruschanava
ei il Flurin naschius cun ina schinumnada" Hasenscharte" e quei fageva quitaus.
Per lu ein ins vegnius sissu,che quei seigi in'jerta da famiglia davart dalla tatta da
Pardomat.Nos gienitus fuvan strusch serevegni da quella tema ch'il pop vegn
malsauns. Il tierz di cu la Catrina" habana" ei vegnida per far siu survetsch di ella
dabot" tgei eis'ei schabegiau cun il pop". Flurin fuva tut alvs e veva la stratscha
plein saunc. Spert han ins clamau il Dr. Bonadurer e quel ei vegnius aunc cun sia
feglia che fageva grad vacanzas da semester ed els han spert dau al pop
infusiuns cun aua da zucher e mess il plumatsch d'elctrisch ad el en nanna. Ei
seigi stau ina Malena han ei detg ed ei ha cuzzau bien e ditg tochen ch'il pop ei
serevegnius. Pervia da sias levzas spartidas ei la mumma ida bein gleiti giu Glion
tier il Dr. Cathomas che ha cusiu quei malamein. Ei fuva era dificultus da tezzar
quei affon e la mumma ha giu suenter tut quellas miserias aunc ina greva grippa.
Mo il Flurin ei gleiti serefatgs ed ei gleiti staus in taffer buob sco ses frars.
Naturalmein ch'el ei vegnius pupergnaus in tec e nus schevan al pop" nin". Bia pli
tard eis ei stau pusseivel dad ir giu Turitg e schar far in'operaziun e quei ei vegniu
tut en uorden. Naven dals anno 1932 seregordel jeu anavos co nus savevan
esser giu en curtin a far termagls e che nus mavan a spass giu l'ogna ei deva
d'encurir farbuns. La mumma mava secapescha a far las comissiuns tier sia
qinada l'onda Dora e tier igl aug Felix. Denter auter ha la mumma schau sentir
ch'ella segi en speronza. L'onda Dora fa in detg sproposi e di si per la mumma
vegn buc'ad esser.Quei veva tuccau la mumma ed ella seteneva plitost dalla
largia.
Ei fuva ils onns da crisa fetg scart cun lavur, ed aunc pli scart cun daners. Il bab
veva a sias uras cumprau en il curom e gala,per sia lavur.Negin saveva pagar ils
luvrers. Ei gidava buca bia da sular ina partida calers mintg'jamna e buca haver il
gudogn. Quei ei stau la caschun che nies bab ha dau si il mistregn ed ius en
fabrica.
Ils 12. Da November 1932 ei igl Eduard naschius in saun e tafer pop. Il bab ei
vegnius la notg en combra cun il pop sin bratsch e mussau a nus il frar. Parei che
la mumma bargevi e daco, ella panzava schon per quei buob pervia dall'
existenza. Lu han ei buca saviu veser tgei flottas plazzas che quei fegl ha fatg.
Nus vein fatg fiasta da batten l'onda Maria da Danis sora dalla mumma ed il
Cristoffel da Sagogn padrin e madretscha e nus pigns vein era astgau ir en
baselgia e veser co il pop vegni battegiaus.
Jeu cretg bunamein che nus vevan
lu ina crotscha da pops. Jeu vevel
magari da pertgirar il pop far nanna
e mirar ch'el dormi. Quei era nuota
aschi sempel Cura ch'ins veva
plitost el tgau dad ir a far termagls.
In temps havein nus giu la Gusta da
Clius che segidava cun la mumma
nossa fumitgasa pintga. Enqualga
vegneva la dunna Albin giu a dar
ina paterlada e la sonda vegneva
cunzun la Frau Hofmann da
Schnaus a vitg. Ella vegneva si
Trun a vender canastras ch'ei fagevan e lu beiber ina scadiola caffe cun nus.
Scarica

versiun stampa 1.2 MB