6
SURSELVA
MESEMNA, ILS 16 DA MATG 2007
Variaziuns ed emoziuns
ad Uors e Glion
■ (abc) La davosa fin d’jamna han dus
enconuschents chors sursilvans envidau
a lur concert annual. Il Chor mischedau
Suraua ed il chor viril Ligia Grischa ein
sepresentai communablamein, la sondasera ad Uors e la dumengia suentermiezgi a Glion. Omisdus concerts ein stai dedicai a canzuns expressivas en differents
lungatgs. Il romontsch ha buca muncau,
el ei denton semess en retscha cun auters,
talian, tschec, engles, danes, e latin.
Cun sia tipica colur dil tun ha il chor
da Suraua schau tedlar ell’emprema part
quater canzuns romontschas. Il dirigent
ha puspei capiu d’engaschar e far resortir mintga register. Els ein buca in tschuat, gest perquei ston els esser concentrai
e presents mintga soli mument dil concert. Ruedi Collenberg ha a disposiziun
cantaduras e cantadurs che sescoleschan
e che selaian entusiassmar adina puspei
da niev. La canzun da pag per Domat
«Steilas» da Gion Giusep Derungs han
els interpretau sco antruras «I ploua», il
toc cantaus alla fiasta cantunala a Scuol
ils 1988: Recitativ, undegiont, harmonic
ed ulivau. Era ils tocs concertants el secund bloc – ovras dalla Renaschientscha
e dalla classica russa, han tuc il gust dil
publicum. Cul supplement «Salve Regina» ha il chor da Suraua fatg in schenghetg musical pil gi dallas mummas. Igl
ei la melodia dil pader Schweizer ch’ei
enconuschenta tier nus tras l’interpretaziun dil Chor viril baselgia Savognin e las
soras Scherrer.
Era il chor viril Ligia Grischa ha schau
tedlar sia canzun da pag per Domat. Peter Appenzeller ha mess en musica la poesia «Retuorn dils utschals» da Victor
Durschei. Ils cantadurs han giu ina pulita sfida exercitar quei toc el stil tipic dad
Appenzeller. Cunzun la buna intonaziun
e l’unitad ein dai ell’ureglia. Las treis canzuns da Leos Janacek ha il chor cantau
en lungatg original tschec. Dalla tecnica
musicala eis ei forsa buca grevas canzuns,
denton dalla vocalitad e dall’expressiun.
Cantar en in lungatg jester pretenda
aunc pli fetg ch’ins «manezzi» consonants e communicheschi cul dirigent.
Las cumposiziuns slavas ein bein semegliontas allas romontschas. Demai ch’ins
capescha buca ils plaids pretendan ellas
dapli expressiun. En quei connex eis ei
era da menziunar ch’il chor ha interpretau bialas canzuns talianas ch’il pianist
Arturo Benedetti Michelangeli haveva
cumponiu pil Coro degli Alpini a Trento.
En egl dat ch’il chor Ligia Grischa ei
vegnius pli pigns. Quei fa absolutamein
nuot, la qualitad quenta, buca la quantitad. Il chor viril Ligia Grischa duei era
egl avegnir dar caparra per producziuns
innovativas. Quellas mauncan buca cun
Peter Appenzeller. Il chor ch’el diregia inspirescha adina puspei il dirigent. E quei
duei aunc restar biars onns aschia. La
canzun «Rudiala» ei stau in pign exempel da sia creativitad.
Cun slontsch meina Retus Giger dapi 1999 il chor (secund da seniester en pei).
Il chor mischedau conta ils 1948 per la messa nuviala da sur Gion Rest Cadruvi.
MAD
Emprem chor-baselgia mischedau dalla Cadi
Il Chor mischedau da Surrein festivescha siu 125avel anniversari
■ (abc) In di festiv, ina cronica ed in
project da concert: Cun quels puncts
culminonts commemorescha il Chor
mischedau da Surrein siu anniversari da 125 onns. Pil giubileum ha anteriur scolast e dirigent Augustin Candinas redigiu in interessant cudischet. Dumengia proxima ha liug la
messa festiva culla presentaziun da
quella cronica. «Auch bei diesem Chor
herrschte zu viel Gemütlichkeit, welche
sich auf den Stimmenklang übertrug,
die Bässe hatten den behäbigen Bierbassklang. Die Tenöre waren im Brustton ebenfalls zu rauh»: Cun quei giudicament pauc flatont fuva il chor returnaus l’emprema gada d’ina sentupada
cantica ordeifer il vitg. Ils 1905 haveva
il chor viril baselgia da Surrein priu part
alla 17avla fiasta districtuala da cant a
Trun.
Midau treis gadas la fuorma
El decuors dils onns ha ei era dau autra
critica – megliera, sco per exempel quella: «Il chor fa ina impressiun segira. Il tun
ei ulivs e homogens. Quellas bunas qualitads aulzan il chor ord las retschas dil
mediocher. L’impressiun ei fetg buna».
Igl ei stau il giudicament dalla giuria dalla 39avla fiasta da cant sursilvana a Breil
dils 5 da zercladur 1988. Il chor cun 38
cantaduras e cantadurs fuva sepresentaus
lezza gada culla canzun da pag «Il pastur
egl orcan» dad Alvin Muoth e viarva da
Sep Modest Nay.
Sfegliond ella cronica dil chor san ins
seperschuader ch’ils da Surrein tgiran
cun premura il cant e la cuminonza. Il
cudischet che Augustin Candinas ha redigiu ei ina rimnada da facettas, episodas, muments leghers e pensivs, eveni-
ments gronds e pigns ch’ein sco in spieghel dalla veta dil vitg da Surrein.
Dapi ils 1882, igl onn ch’il professer
gimnasial Ludvig Anton Maria Schmid
de Grüneck ha fundau el, ha quei chor
fatg tras differentas fasas. Enzatgei che
semuossa sco fil ella cronica ein las midadas da chor viril tier chor mischedau e
cuntrari. El decuors da sia historia da
125 onns han ins transformau treis gadas la fuorma. Il convischin da Bubretsch haveva fundau igl emprem in
chor viril. Ils 1905 ha el stuiu recepir
dunnas – per munconza dils umens. Lu
ei la situaziun semidada. Demai che persunas sut 18 onns astgavan da gliez
temps buca entrar en in chor baselgia ed
il clerus veseva pli bugen chors virils en
baselgia eis ei vegniu critic. Scolast Giuli Schlanser haveva surpriu ils 1911 la direcziun. «Dirigent Giuli ei staus sfurzaus
da far la midada en chor viril», raquenta
Augustin Candinas ella cronica. Ils 1920
ei il chor lu sepresentaus alla fiasta da
cant a Mustér sco chor viril. Treis onns
pli tard puspei ina midada: Ils 1923 ei in
chor mischedau sepresentaus alla fiasta
districtuala a Glion. Ils da Surrein havevan fundau igl emprem chor mischedau
baselgia dalla Cadi. Dasperas havev’ins
denton aunc fundau separadamein in
chor viril.
La cronica dil Chor mischedau da
Surrein vegn presentada dumengia proxima a caschun d’ina messa festiva. Il cudischet ei ina reha fontauna d’informaziuns ch’il cronist ha rimnau ord rapports da gasetta ed archivs. Sco Augustin
Candinas, relata, hagien ins igl onn
1982, a caschun dalla fiasta centenara,
tuttavia fatg ina fiasta gronda e digna,
denton desistiu d’edir ina historia a scret.
Quei pren il chor ussa suenter culla cronica pil 125avel anniversari. Igl ei in
cumpendi nizzeivel che vegn a survir a
biars per s’identificar cul vitg da Surrein
ed ina impurtonta part da sia cultura
profana ed ecclesiastica.
80 onns cun dus dirigents
El introducziun menziunescha il cronist
in fatg remarcabel che ha accumpignau
il chor atras sia historia da 125 onns:
«Cun respect mirein nus anavos sin nos
fundaturs. Attribuiu al success han era
nos dirigents, vicedirigents e gidonters
ch’han mintgamai teniu la dira duront
decennis», scriva el. D’accentuar ein ils
merets da scolast Conradin Giger. En sia
historia da 125 onns ha il chor buca giu
biars dirigents ed organists. Las paginas
culs dirigents cuntegn paucs nums: Giuli Schlanser ha dirigiu 38 onns, Emil
Tuor in unviern, ils 1947/48, avon che
serender a Rabius. Suenter in onn intermediar ha Conradin Giger surpriu il
chor e menau quel duront 42 onns tochen sia mort prematura ils 1992. Dus
dirigents han pia influenzau 80 onns dalla historia dil Chor mischedau da Surrein. Il cronist Augustin Candinas
anfl’ins ella gliesta dils commembers
d’honur. El haveva funcziunau gia duront endisch onns sco vicedirigent cu el
ha surpriu ils 1992 la bitgetta da dirigent
e menau il chor tochen 1999.
Igl organist Robert Deplazes mereta
nuotameins menziun, el ei staus fideivels
alla pleiv ed al chor duront 47 onns, da
quels 32 onns sco cantadur. Cun siu accumpignament all’orgla ha il chor exercitau e produciu numerusas messas novas e contribuiu substanzialmein al bien
svilup dil chor. Tgei fagessen nos chors
senza menaders e gidonters che miran
buca en emprema lingia per sesez, mobein pil beinstar d’ina cuminonza?
Sis paginas dalla cronica ein dedicadas a commembras e commembers. En
tut dumbr’ins 228 nums. La cronica
cuntegn era gliestas cullas fiastas da cant
cecilianas e profanas. Commemorabla ei
la fiasta dils 7 da matg 1970. Lezza gada
haveva il Chor mischedau da Surrein envidau alla 35avla fiasta da cant sursilvana.
Il program dalla
fiasta
Dumengia, ils 20 da matg, ei
grond di da fiasta a Surrein. Il program sepresenta suandontamein:
10.00 messa festiva en baselgia da
sogn Placi. Il chor conta la messa
nova en honur da s. Carli Borromeo. Presentaziun dalla cronica
«125 onns Chor mischedau Surrein».
Suenter messa offerescha la
pleiv in aperitiv avon casa da scola. Producziuns dalla societad da
musica. Silsuenter gentar pils envidai.
La secunda part dallas festivitads giubilaras suondan il november. Ils 24 e 25 da november
ha liug in concert communabel
cul Chor cecilian da Trun. Ils
chors presentan la messa dall’encorunaziun da W.A. Mozart cun
orchester e solists.
reclama
Für eine gesunde
und starke IV.
«Von einer besseren und früheren
Eingliederung profitieren
Arbeitnehmer und Arbeitgeber.»
Die 5. IV-Revision stärkt den Werk- und Denkplatz Schweiz.
Die Eingliederung wird gefördert, die IV-Kasse entlastet.
Johann N. Schneider-Ammann
Unternehmer und Nationalrat, Präsident Swissmem
Swissmem, Postfach, 8032 Zürich, www.swissmem.ch